Mở đầu
Hello anh em, xin chào tất cả quý vị độc giả đang đọc bài viết này của mình! Lâu lắm rồi chiếc máy tính của mình mới lại được mở lên để gõ một bài viết dài hơi mang đậm chất văn hóa truyền thống như thế này. Mấy hôm nay thời tiết Hà Nội bắt đầu chuyển mình sang cuối thu rồi đấy, sáng sớm đạp xe hay đi học ngoài đường đã thấy cái gió heo may lành lạnh tạt vào mặt, tự dưng trong đầu mình lại nảy số nghĩ ngay tới dịp Tết cổ truyền. Suốt thời gian qua mình vùi đầu vào đống đề cương ôn thi THPTQG 2027 muốn nổ tung cả đầu óc, nhiều lúc mệt quá ngồi thẫn thờ nhìn ra cửa sổ lại chỉ ước thời gian trôi nhanh cái vèo đến tháng Chạp để được nghỉ Tết, được về quê ăn bám bố mẹ và hít hà cái không khí cuối năm.
Nếu bây giờ bạn lên thanh tìm kiếm Google gõ cụm từ "Mùi Tết là gì", chắc chưa đầy 30 giây sau mấy con AI đã nhả ra hàng tá bài văn mẫu khô khan, câu nào câu nấy dài bằng chằn chặn nhau nhưng đọc xong chả đọng lại tí cảm xúc nào trong não. Bản thân mình luôn giữ vững quan điểm từ lúc lập blog đến giờ: thà ngồi gõ phím mỏi tay bằng chính chất xám và ký ức thật của mình còn hơn là copy paste mấy thứ vô hồn đó. Hôm nay, nhân một buổi tối rảnh rỗi hiếm hoi không phải chạy deadline bài tập, mình sẽ cùng anh em ngồi lại đây tâm sự, dãi bày và giải mã xem "Mùi Tết" thực sự là cái mùi gì mà cứ nhắc tới là dân miền Bắc tụi mình lại thấy rạo rực, bồi hồi đến lạ kỳ nhé!
1. Mùi Tết là gì mà ai nghe xong cũng thấy bồi hồi?
Hỏi thật anh em nhé, nếu bây giờ có ai đó bắt bạn định nghĩa chính xác "Mùi Tết" theo kiểu công thức hóa học hay chỉ ra nó nằm ở lọ nước hoa nào thì đố ai trả lời được đấy. Làm gì có cái lọ nước hoa nào đóng chai được mùi Tết đâu!
Mùi Tết thực chất là một tổ hợp ký ức khứu giác siêu đặc biệt. Nó không phải là một mùi đơn lẻ, mà là sự pha trộn hỗn độn nhưng lại cực kỳ ăn ý giữa mùi thời tiết chuyển mùa, mùi khói bếp, mùi đồ ăn mẹ nấu, mùi cây cỏ hoa lá và cả mùi của sự đoàn viên. Khi tất cả những thứ đó va đập vào nhau trong đúng một khoảng thời gian từ rằm tháng Chạp cho tới hết mùng 3, mùng 4 tháng Giêng, não bộ của chúng ta sẽ tự động bật công tắc nhận diện: "À, Tết về thật rồi đây này!".
Mình nhớ hồi mình còn nhỏ xíu, cái thời mà bọn trẻ con tụi mình chưa có điện thoại thông minh riêng để lướt TikTok cả ngày như bây giờ, giải trí duy nhất chỉ là mở cái tivi màn hình lồi lên hóng chương trình Táo Quân hoặc mượn máy bố mẹ chơi trò rắn săn mồi. Hồi ấy cái cảm nhận về mùi Tết nó mãnh liệt kinh khủng khiếp. Cứ tầm 20 tháng Chạp đổ đi, bước chân ra khỏi cổng ngõ thôi là cái mũi đã tự động hít căng lồng ngực một thứ không khí rất khác biệt so với hơn 300 ngày còn lại trong năm. Nó vừa ngai ngái, vừa lành lạnh, lại vừa ấm áp đến mức chỉ muốn chạy ù về nhà chui vào bếp với bà ngoại.
2. Những mùi hương đặc trưng tạo nên "Mùi Tết" miền Bắc
Mùi của thời tiết: Gió mùa đông bắc hòa quyện cùng mưa phùn, mưa bụi
Đặc sản đầu tiên mở màn cho mùi Tết miền Bắc chắc chắn phải là mùi của thời tiết. Tết miền Bắc mà nắng chói chang như mùa hè thì coi như mất đi một nửa vị Tết rồi! Cái chuẩn chỉnh nhất của Tết ngoài Bắc là phải có đợt gió mùa đông bắc tràn về sát nút 28, 29 Tết, đi kèm với kiểu thời tiết "mưa xuân" gồm mưa phùn và mưa bụi.
Mình đã từng giải thích ở các bài viết về thời tiết trước đây trên blog rồi đấy, mưa bụi là cái kiểu mưa hạt siêu nhỏ mini bay lơ lửng trong không khí như khi anh em dùng vòi tưới phun sương, mắt thường nhìn không thấy hạt đâu nhưng cứ phóng xe máy ngoài đường một lúc là mặt mũi lạnh buốt, áo khoác ngoài ướt đẫm từ lúc nào không hay. Chính cái độ ẩm cao ngất ngưởng của mưa phùn kết hợp với cái rét ngọt tầm 12 - 15 độ C ấy lại tạo ra một thứ mùi rất đặc trưng: mùi đất ẩm, mùi nhựa cây đâm chồi nảy lộc và cả cái mùi quần áo phơi mấy ngày không khô hết phải mang vào hong trước quạt sưởi hoặc máy sấy. Nghe thì có vẻ hơi bất tiện thật đấy, nhưng thiếu cái mùi ẩm lạnh se sắt đó thì đâu còn là Tết miền Bắc nữa đúng không nào?
Mùi vôi mới, mùi gỗ đánh bóng và mùi dọn nhà "ám ảnh" cuối năm
Trước khi được ngửi mùi bánh chưng hay mùi hoa đào thì bất kỳ đứa trẻ miền Bắc nào cũng phải trải qua kiếp nạn mang tên: Dọn nhà đón Tết. Hahaha, nhắc tới đây chắc nhiều anh em rùng mình lắm đây này!
Cứ tầm 23 ông Công ông Táo xong xuôi là cả nhà bắt đầu総tổng vệ sinh. Ở quê mình ngày xưa, mùi Tết bắt đầu bằng mùi vôi trắng quét lại tường rào, mùi sơn cửa sắt mới toanh hăng hắc cái mũi. Còn ở trong nhà thì sao? Là mùi của bộ bàn ghế gỗ lim, gỗ gụ có tuổi đời bằng cả số tuổi của mình cộng lại, nhiều họa tiết rồng phượng uốn lượn mà bố bắt ngồi lấy bàn chải đánh răng cũ chà từng khe kẽ một. Chà rửa bằng nước xà phòng xong, phơi khô rồi quét lên một lớp dầu bóng hoặc đánh vecni, cái mùi gỗ cũ ngấm nước hòa với mùi vecni nó tỏa ra khắp phòng khách. Cộng thêm mùi chăn bông cũ cất trong tủ suốt từ mùa đông năm ngoái được lôi ra đập bụi, mùi đồng thau của bộ đỉnh đồng, chân nến trên bàn thờ được đem xuống đánh bóng bằng chanh và tro bếp hay bột đánh đồng... Tất cả tạo nên một cái mùi của sự sạch sẽ, tinh tươm, báo hiệu nhà cửa đã sẵn sàng đón năm mới.
Mùi khói bếp củi, mùi lá dong và nồi bánh chưng sùng sục đêm 29 Tết
À rồi, đến phần này mới là "đỉnh của chóp" trong ký ức của mình đây này. Dù bây giờ ở Hà Nội người ta toàn đặt mua bánh chưng làm sẵn hoặc luộc bằng nồi điện công nghiệp cho nhàn, nhưng năm nào về quê ngoại mình cũng được sống lại cái cảm giác ngồi trông nồi bánh chưng nấu bằng bếp củi hoặc bếp trấu.
Cái mùi khói bếp củi ngày Tết nó không giống khói đốt rác ngoài đồng đâu anh em ạ. Đó là mùi của những khúc củi nhãn, củi xoài khô cong được tích trữ từ mấy tháng trước, khi bén lửa thì nổ lách tách và tỏa ra thứ khói thơm nồng, hơi hăng hắc làm cay xè cả sống mũi. Ngồi cạnh bếp lửa giữa cái rét cắt da cắt thịt đêm 29 Tết, tay cầm củ khoai lang hay bắp ngô vùi vào đống than hồng, tai nghe tiếng nước trong cái nồi tôn to đùng sôi ùng ục suốt 10 - 12 tiếng đồng hồ... Cứ gọi là phê!
Tuyệt vời nhất là khoảnh khắc sau khoảng 4 - 5 tiếng luộc, khi nhựa từ những tàu lá dong rừng bắt đầu tiết ra, hòa quyện với mùi gạo nếp cái hoa vàng, mùi đỗ xanh bùi bùi và mùi thịt ba chỉ ướp hạt tiêu bắc thơm lừng bốc lên theo làn hơi nước nghi ngút. Mùi hương ấy nó đặc quánh lại trong không gian bếp, bám chặt vào từng sợi tóc, từng thớ vải trên cái áo nỉ bông mình đang mặc. Thậm chí sáng hôm sau ngủ dậy, đưa tay áo lên mũi ngửi vẫn còn nguyên cái mùi khói bếp trộn lẫn mùi bánh chưng chín rền. Đó chính là cái mùi của sự no ấm, sum vầy mà không một công nghệ hiện đại nào tái tạo lại được.
Mùi nồi nước lá mùi già chiều 30 Tết – Thứ "nước hoa" đắt giá nhất
Nếu ai hỏi mình mùi hương nào mang tính biểu tượng cao nhất cho chiều cuối năm ở miền Bắc, câu trả lời không cần suy nghĩ của mình chắc chắn là: Mùi lá mùi già.
Chiều 30 Tết năm nào mẹ hoặc bà mình cũng đun một nồi nước lá mùi già to tướng, đôi khi thả thêm vài lát gừng đập dập hoặc vỏ bưởi khô. Khi nồi nước sôi bùng lên, tinh dầu từ hạt mùi già bung tỏa ra khắp từ tầng 1 lên tới tận tầng 3. Cái mùi của nó vừa cay nhẹ, vừa trầm ấm, lại vừa thanh khiết đến mức chỉ cần bước vào phòng tắm múc một gáo nước ấm dội lên người là mọi mệt mỏi, áp lực học hành suốt 1 năm qua như tan biến sạch sành sanh. Tắm xong bước ra ngoài, cả cơ thể thoang thoảng mùi tinh dầu thảo mộc tự nhiên, cảm giác con người mình thực sự đã được "reset" mới hoàn toàn để đón thời khắc Giao thừa.
Mùi mâm cỗ truyền thống, măng khô, dưa hành và... "mùi tủ lạnh" ngày Tết
Nhắc đến Tết miền Bắc mà bỏ qua mùi ẩm thực trong căn bếp của mẹ thì đúng là một thiếu sót quá lớn. Nhưng mình sẽ không nói kiểu sách vở đâu, mình kể đúng những gì cái mũi của mình ngửi thấy ở nhà mình nhé!
Đầu tiên là cái mùi măng lưỡi lợn khô ngâm nước gạo. Trước Tết cả tuần, mẹ mình đã mang túi măng khô ra ngâm và luộc đi luộc lại mấy nước, cái mùi măng khô ngai ngái, nồng nồng đặc trưng nó ám khắp góc sân sau. Rồi đến khi măng đó được đem hầm với chân giò, thêm nắm mộc nhĩ, nấm hương rừng khô nở bung ra thì ối dồi ôi, cái mùi béo ngậy thơm nức mũi ấy làm cái bụng đói cồn cào ngay lập tức. Bên cạnh đó là mùi gà trống thiến luộc vừa vớt ra khỏi nồi, da vàng óng ả rắc thêm nắm lá chanh thái chỉ thơm lừng; mùi nhân nem rán với hành hoa, miến dong, trứng gà đang xèo xèo trên chảo mỡ; và không thể thiếu mùi hăng cay chua dịu từ vại dưa hành muối, củ kiệu được mở nắp.
Mà nhắc tới đồ ăn Tết thì anh em có công nhận với mình một "huyền thoại" này không: Mùi tủ lạnh ngày Tết! Từ chiều 30 cho tới mùng 4 Tết, mỗi lần mở cánh cửa tủ lạnh ra là một luồng khí tổng hợp đập thẳng vào mặt: mùi giò lụa, giò thủ gói lá chuối, mùi thịt đông đóng thạch, mùi hành muối, mùi cam canh, bưởi diễn trộn lẫn vào nhau. Nhiều lúc chỉ mở tủ lạnh ra tìm chai nước lọc thôi mà ngửi cái mùi đó xong biết ngay đang là mùng mấy Tết luôn hahaha!
Mùi nhang trầm trên bàn thờ gia tiên và mùi pháo hoa đêm Giao thừa
Khi bữa cơm tất niên chiều 30 Tết khép lại, trời bắt đầu tối sầm xuống và cái lạnh càng lúc càng sâu hơn, đó là lúc mùi hương trầm (nhang trầm, hương bài) lên ngôi. Người miền Bắc cực kỳ coi trọng việc hương khói trong 3 ngày Tết, đặc biệt là nén hương trầm đêm trừ tịch.
Khác với các loại hương cuốn thông thường thắp ngày rằm mùng một hàng tháng, hương trầm ngày Tết thường là những nén hương to, cháy chậm, tàn cuốn đẹp và tỏa ra thứ mùi gỗ trầm pha thảo mộc cực kỳ sâu lắng, trang nghiêm. Đứng trước bàn thờ gia tiên sáng trưng ánh đèn đỏ, bày biện mâm ngũ quả có nải chuối xanh, quả bưởi vàng, quả phật thủ thơm dịu, nhìn làn khói hương trầm bay袅袅 (uốn lượn) lên cao và hít vào lồng ngực mùi hương ấm cúng ấy, tự dưng thấy lòng mình bình yên đến lạ. Mình cảm nhận rõ rệt sự kết nối thiêng liêng giữa những người đang sống với ông bà tổ tiên đã khuất.
Và đúng 00h00 đêm Giao thừa, khi tiếng nhạc "Happy New Year" vang lên từ tivi nhà hàng xóm, chạy ù lên sân thượng hoặc hòa vào dòng người quanh Hồ Gươm, Hồ Tây, chúng ta lại được hít thêm một mùi hương nữa: Mùi khói pháo hoa. Cái mùi thuốc pháo hơi khét nhẹ hòa lẫn vào sương đêm lành lạnh, cộng với mùi nhựa tươi ngai ngái của cành đào Nhật Tân, mùi tinh dầu từ chậu quất cảnh trĩu quả đặt góc phòng khách, và cả cái mùi giấy polymer thơm phức từ những tờ tiền mới cứng nằm gọn trong phong bao lì xì đỏ chót... Tất cả khép lại một bản giao hưởng mùi hương trọn vẹn của thời khắc chuyển giao năm cũ sang năm mới.
3. Tại sao càng lớn người ta lại bảo "Mùi Tết" nhạt đi?
Mấy năm gần đây, cứ mỗi độ tháng Chạp về là lướt Facebook hay Threads đâu đâu mình cũng thấy người ta đăng tus than thở rằng: "Tết giờ nhạt quá", "Chẳng thấy mùi Tết đâu cả". Bản thân mình nhiều lúc ngồi ngẫm lại cũng tự hỏi: Liệu có phải do biến đổi khí hậu làm thời tiết bớt lạnh, hay do xã hội phát triển quá nhanh khiến cái mùi Tết xưa bị "bay màu" mất rồi không?
Sự thật thì không phải mùi Tết biến mất đâu anh em ạ! Gió mùa đông bắc năm nào chẳng về, lá mùi già ngoài chợ các bà các mẹ vẫn bán đầy rẫy, hương trầm vẫn thơm và bánh chưng vẫn xanh. Cái thay đổi lớn nhất chính là chúng ta đã lớn lên và thói quen sinh hoạt của con người trong thời đại số đã khác xưa quá nhiều.
Hồi bé chúng ta vô lo vô nghĩ, cả năm chỉ mong đến Tết để được nghỉ học, được mặc quần áo mới, được nhận tiền lì xì nên mọi giác quan đều mở rộng hết cỡ để đón nhận từng chút không khí Tết. Còn bây giờ khi lớn lên, người đi làm thì đau đầu vì KPI, thưởng Tết, cơm áo gạo tiền; học sinh tụi mình thì ngập ngụa trong lịch học thêm, kỳ thi sát đít. Thay vì xắn tay áo lên cùng bố mẹ rửa lá dong, trông nồi bánh chưng hay đi chợ hoa để hít hà mùi đất mùi cây, nhiều người lại chọn cách đặt mọi thứ qua app giao hàng chỉ bằng vài cú chạm màn hình, rồi nằm dài trên giường lướt điện thoại từ sáng tới đêm. Khi bạn tự tách mình ra khỏi những hoạt động chuẩn bị Tết, tự nhiên khứu giác và cảm xúc của bạn cũng bị đóng băng trước hương vị của ngày Tết mà thôi.
Bởi vậy, muốn tìm lại "Mùi Tết" xưa thực ra chẳng khó chút nào. Năm nay khi Tết đến, anh em hãy thử cất chiếc điện thoại sang một bên vài tiếng đồng hồ, chở mẹ ra chợ chọn một bó mùi già thật to, tự tay lau dọn lại bàn thờ, đốt một nén trầm thơm và ngồi nghe ông bà kể chuyện ngày xưa bên ấm trà mạn nóng hổi. Bạn sẽ nhận ra rằng cái mùi Tết miền Bắc thân thương ấy vẫn luôn vẹn nguyên ở đó, chờ chúng ta quay về cảm nhận.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé.
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
Copyright © Tết Pro
