Mở đầu
Hello, xin chào tất cả các bạn độc giả yêu quý đang đọc bài viết tiếp theo của Tết Pro! Hôm nay ngồi vào bàn mở chiếc máy tính quen thuộc lên gõ phím mà cảm giác cứ bồi hồi sao ấy anh em ạ. Mấy ngày nay thời tiết miền Bắc tự dưng chuyển gió se se lạnh vào buổi sáng sớm, cái nắng gắt mùa hè dịu hẳn đi làm mình đang ngồi vắt óc giải đống đề ôn thi mà tâm hồn cứ treo ngược cành cây, chỉ trực chờ nghĩ đến Tết.
Chắc những bạn theo dõi mình từ lâu đều biết ngoài cái blog công nghệ này ra thì mình từng có cả blog Đêm Giao Thừa, Chiều Cuối Năm và hiện tại vẫn đang trực tiếp cầm trịch đứa con tinh thần Tết Pro chuyên viết về văn hóa cổ truyền[cite: 1]. Trong thời đại mà người ta chỉ cần gõ vài chữ là con AI nó nhả ra cả bài văn mẫu khô khan chưa đầy 30 giây, mình vẫn cứ thích giữ cái thói quen tự ngồi gõ từng dòng bằng chính chất xám và ký ức thật của bản thân[cite: 1]. Hôm nay chúng ta tạm gác lại mấy cái code lỏ, mấy cái template hay chuyện mạng xã hội sập qua một bên nhé[cite: 1]. Hãy cùng mình pha một ấm trà nóng, ngồi xuống đây tâm sự dãi bầy xem một ngày Tết miền Bắc truyền thống thực sự sẽ diễn ra như thế nào từ lúc mở mắt dậy cho tới khi chui vào chăn đi ngủ nha!
1. Cái không khí sáng sớm Mùng 1 Tết miền Bắc nó lạ lắm!
Thật sự luôn! Ai sống ở miền Bắc từ nhỏ tới lớn như mình chắc chắn sẽ công nhận một điều là không có cái buổi sáng nào trong năm nó lại đặc biệt như sáng Mùng 1 Tết. Đêm Giao thừa hôm trước cả nhà vừa thức xem Táo Quân, vừa ra sân ngắm pháo hoa rồi cúng giao thừa xong xuôi có khi tới tận 2-3 giờ sáng mới đặt lưng xuống giường. Ấy thế mà sáng Mùng 1 chẳng hiểu lấy năng lượng từ đâu ra mà dậy sớm thế không biết.
Mở mắt ra việc đầu tiên cảm nhận được ngay khi còn nằm cuộn tròn trong chăn bông là cái lạnh. Cái "rét ngọt" đặc trưng của miền Bắc mỗi độ xuân về kết hợp với kiểu thời tiết mưa xuân, mưa phùn bay lơ lửng như vòi tưới phun xương ngoài hiên nhà cứ gọi là phê chữ ê kéo dài[cite: 1]. Nếu Tết năm nào mà trúng đợt gió mùa đông bắc tràn về tầm 10-12 độ C thì bước chân xuống nền gạch thôi là tỉnh ngủ ngay lập tức. Nhưng mà ẩn sâu trong cái lạnh tê tái đấy lại là một mùi hương cực kỳ ấm áp. Đó là mùi khói hương trầm thơm ngát tỏa ra từ ban thờ gia tiên, quyện lẫn với mùi hoa đào phai, mùi quất chín, mùi lá mùi già mẹ đun từ chiều 30 Tết vẫn còn vương vấn trong phòng tắm, cộng thêm chút mùi thuốc pháo hoa giàn phun viên ngoài ngõ còn sót lại từ đêm qua.
Bước ra mở cánh cửa chính đón lộc đầu năm, cả khu phố hay đường làng ngõ xóm ngày thường ồn ào tiếng còi xe inh ỏi thì sáng Mùng 1 lại yên bình đến lạ. Dưới mặt đường lất phất vài xác pháo giấy hồng điều và những cánh hoa đào rụng trên nền đất ẩm ướt vì mưa bụi. Xa xa nhà hàng xóm bắt đầu bật mấy bản nhạc xuân bất hủ kiểu "Xuân đã về, xuân đã về..." vang vọng qua chiếc loa thùng cũ kỹ. Cái cảm giác hít một hơi thật sâu bầu không khí se lạnh trong trẻo của buổi sáng đầu tiên trong năm mới nó sướng gì đâu á!
2. Buổi sáng: Từ mâm cỗ cúng gia tiên đến màn "săn" tiền lì xì
Mâm cỗ sáng Mùng 1 và những món ăn "huyền thoại"
Nhắc tới mâm cỗ Tết miền Bắc truyền thống là phải chuẩn bài "bốn bát bốn đĩa" (hoặc cỗ lớn thì sáu bát sáu đĩa, tám bát tám đĩa tùy từng nhà). Mình để ý dù xã hội bây giờ có hiện đại đến đâu, đồ ăn nhanh đầy rẫy ngoài đường thì trên mâm cơm cúng gia tiên sáng Mùng 1 ở quê mình hay ở Hà Nội vẫn không thể thiếu được những món kinh điển này:
Cái bánh chưng vuông vức, bóc lớp lá dong xanh rờn ra là thấy mùi gạo nếp cái hoa vàng thơm phức quyện với nhân đỗ xanh bùi bùi và miếng thịt ba chỉ béo ngậy đã tan hết mỡ. Các cụ ngoài Bắc cắt bánh chưng điêu luyện lắm nhé, dùng chính cái dây lạt buộc bánh tước nhỏ ra, đan chéo 8 đường rồi siết nhẹ tay một cái là đĩa bánh chia đều tăm tắp mà không bị dính như cắt bằng dao.
Đây đúng chuẩn là món "đặc sản thời tiết" chỉ miền Bắc mới làm tự nhiên được. Thịt chân giò ninh nhừ với mộc nhĩ, nấm hương, rắc thật nhiều hạt tiêu bắc thơm nồng. Ngày xưa chưa có tủ lạnh, chỉ cần nấu xong đem ra phơi ngoài hiên một đêm trời rét là sáng hôm sau bát thịt tự đông cứng lại, lớp mỡ trắng ngần bên trên còn lớp thạch bên dưới trong vắt như hổ phách. Ăn một miếng thịt đông mát lạnh kèm với củ dưa hành muối chua chua cay cay bên cạnh cơm nóng thì hết nước chấm!
Đĩa gà luộc da vàng óng ả như quét mật, rắc thêm những sợi lá chanh thái chỉ nhỏ như sợi tóc. Tuy nhiên thú thật với anh em là nhìn trên ban thờ thì đẹp mắt thế thôi, chứ đến mùng 3 mùng 4 mà vẫn phải ăn gà luộc chấm muối tiêu chanh là ai nấy đều sợ xanh mặt haha.
Nồi măng lưỡi lợn được mẹ ngâm nước gạo cả tuần trước Tết, ninh kỹ với móng giò béo ngậy, bên cạnh là bát canh bóng thả hoặc miến dong nấu lòng mề gà nóng hổi bốc khói nghi ngút giữa tiết trời lạnh giá.
Sau khi bố hoặc ông thắp hương khấn vái tổ tiên phù hộ cho gia đình một năm mới mạnh khỏe, con cháu học hành đỗ đạt xong xuôi, đợi hết một tuần hương là cả nhà quây quần hạ lễ ăn bữa cơm đầu năm. Lúc này ai nói năng gì cũng phải giữ ý giữ tứ, cười nói vui vẻ vì các cụ quan niệm sáng Mùng 1 mà cáu gắt hay làm rơi vỡ bát đĩa là cả năm xui xẻo.
Lên đồ xịn sò đi xông đất và chúc Tết họ hàng
Ăn sáng xong là đến tiết mục mong chờ nhất của hội học sinh tụi mình: Mặc quần áo mới đi chúc Tết! Khác với miền Nam nắng ấm mặc váy vóc hay áo ngắn tay thoải mái, Tết miền Bắc là sàn diễn thời trang mùa đông thực thụ. Nào là áo khoác dạ dáng dài, áo phao béo, khăn len quàng cổ, áo dài nhung truyền thống kết hợp cùng giày sneaker xịn sò con bò.
Theo đúng phong tục "Mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy", sáng Mùng 1 cả đại gia đình sẽ tập trung ở nhà thờ họ hoặc nhà ông bà nội trước, sau đó mới kéo nhau đi chúc Tết họ hàng hang hốc trong làng ngoài ngõ. Với riêng mình thì những ngày Tết được về nhà bà ngoại luôn là khoảng thời gian ấm áp và vui vẻ nhất[cite: 1]. Đi tới nhà các bác, các cậu, các dì, mở đầu câu chuyện bao giờ cũng là màn chúc tụng sức khỏe, làm ăn phát tài phát lộc, rồi ngay sau đó là những phong bao lì xì đỏ chót được rút ra.
Hồi còn học cấp 1 cấp 2 thì cứ thấy lì xì là mắt sáng rỡ, về nhà đếm đi đếm lại từng tờ tiền mới cứng còn thơm mùi mực in. Giờ mình đã học cuối cấp 3 rồi, cái độ tuổi dở dở ương ương đứng giữa ranh giới người lớn và trẻ con nó buồn cười lắm anh em ạ. Đi chúc Tết có người vẫn mừng tuổi cho mình để lấy may kỳ thi THPTQG sắp tới, nhưng gặp mấy đứa cháu con các anh chị họ chạy ra khoanh tay "Cháu chúc ông trẻ / chú trẻ năm mới mạnh khỏe" là mình lại phải ngậm ngùi rút ví lì xì ngược lại cho tụi nó. Đúng là tiền vào cửa trước lại bước ra cửa sau!
3. Buổi trưa và chiều: Đi lễ chùa đầu năm và những cuộc vui bất tận
Quay cuồng hết một buổi sáng đi bộ mỏi nhừ cả chân khắp xóm, tầm trưa về đến nhà là ai cũng thấm mệt. Buổi trưa Mùng 1 thường diễn ra khá nhẹ nhàng, người lớn thì dọn dẹp qua loa, còn thanh niên tụi mình sau một đêm thức trắng đón Giao thừa thường sẽ tranh thủ chui vào chăn đánh một giấc ngủ trưa ngon lành lấy lại sức.
Đến tầm 2-3 giờ chiều, khi tiết trời miền Bắc ấm lên được một chút xíu (dù ngoài trời vẫn còn mưa bụi bay lất phất làm ẩm hết cả tóc tai), mọi người lại rủ nhau đi lễ chùa đầu năm hoặc đi dạo hồ Gươm, phủ Tây Hồ nếu ở trên phố, còn ở quê thì ra ngôi chùa làng cổ kính cuối thôn. Mình cực kỳ thích cái không khí đi chùa chiều Mùng 1. Không phải để chen chúc cầu xin tiền tài danh vọng gì to tát đâu, mà đơn giản là bước qua cổng tam quan, nghe tiếng chuông chùa ngân vang giữa không gian tĩnh mịch, ngắm các cụ già mặc áo dài khăn đóng thành kính chắp tay, tự dưng thấy tâm hồn mình nhẹ nhõm, mọi áp lực điểm số hay deadline công việc bay màu sạch sẽ[cite: 1].
Đi lễ chùa về tới nhà là bắt đầu tới khoảng thời gian "tụ tập mở mồm bốc phét" xuyên lục địa của anh em họ hàng[cite: 1]. Phòng khách lúc nào cũng rộn rã tiếng cười nói, trên bàn trà là khay mứt Tết truyền thống với đủ thứ từ mứt dừa, mứt sen trần, mứt gừng cay nồng cho tới bát hạt bí, hạt hướng dương. Mà công nhận hạt hướng dương ngày Tết nó có ma lực gì ấy, ngồi nghe mấy bác nói chuyện thế sự, chuyện thời tiết mưa đá bão lũ năm qua mà tay cứ bốc cắn liên hồi, đến tối rát hết cả đầu lưỡi vẫn không dừng lại được[cite: 1].
Ở góc chiếu giữa nhà hoặc ngoài hiên, hội thanh niên và trẻ con bắt đầu bày trò giải trí. Nhẹ nhàng thì lôi bộ cá ngựa, bộ tôm cua bầu cá ra đặt cược vài đồng tiền lẻ tiếng cười hét vang cả xóm, hoặc làm vài ván bài tiến lên, tá lả vui vẻ ngày xuân (tất nhiên là chơi vui gắn kết tình cảm gia đình thôi chứ không phải đánh bạc sát phạt vi phạm pháp luật như mấy tay giang hồ mạng đâu nhé anh em[cite: 1]). Trong khi đó, các ông các bác thì ngồi bên mâm rượu nhâm nhi chén rượu ngâm táo mèo hoặc rượu đào, gắp miếng giò thủ giòn sần sật, hàn huyên đủ thứ chuyện sau một năm bôn ba vất vả.
4. Buổi tối ngày Tết: Điệp khúc hâm đồ ăn và nỗi sợ mang tên "rửa bát"
Khi màn đêm buông xuống tầm 6-7 giờ tối, cái lạnh của đêm mùa đông miền Bắc lại ập về nhanh chóng. Lúc này đường sá bên ngoài đã vắng tanh, nhà nào nhà nấy đều đóng kín cửa để tránh gió lùa và giữ hơi ấm bên trong.
Bữa cơm tối ngày Tết thường là "cuộc chiến giải cứu tủ lạnh" tập đầu tiên. Bánh chưng sáng bóc ra ăn không hết giờ đem rán giòn trên chảo mỡ cho lớp vỏ bên ngoài vàng rụm, bên trong dẻo quánh chấm với đường hoặc xì dầu kèm dưa hành. Canh măng đun lại lần hai càng ngấm gia vị, nem rán cho vào nồi chiên không dầu quay lại cho nóng. Dù bụng ai cũng đã lưng lửng vì cả chiều ăn bánh kẹo, uống nước ngọt và cắn hạt dưa, nhưng ngồi vào mâm cơm tối quây quần bên bố mẹ, bà ngoại vẫn cứ ăn hết veo mấy bát.
Nhưng mà anh em biết nỗi ám ảnh kinh hoàng nhất của buổi tối ngày Tết miền Bắc là gì không? Chính là rửa bát! Ối dồi ôi, ngày nay nhiều nhà lắp bình nóng lạnh dẫn thẳng xuống vòi rửa bát dưới bếp rồi thì còn đỡ[cite: 1], chứ như ở quê hoặc những nhà chưa kịp lắp đường nước nóng xuống bếp thì việc chạm tay vào chậu nước lạnh như nước đá giữa trời 10 độ C để cọ từng lớp mỡ thịt đông, mỡ bánh chưng bám chặt vào đĩa sứ đúng là một cực hình thực sự. Rửa xong chồng bát đĩa ba mâm cỗ mà hai bàn tay đỏ ửng, tê cứng không còn cảm giác gì luôn.
Xong xuôi mọi việc dọn dẹp, tầm 9 giờ tối là lúc cả nhà cùng chui vào chăn ấm trên ghế sofa hoặc trên giường, bật TV xem các chương trình Gala cười, ca nhạc chào xuân, còn mình thì lại cầm chiếc điện thoại lên lướt Facebook, Instagram, Threads xem bạn bè khoe ảnh du xuân, hoặc mở bảng quản trị Cloudflare Worker lên ngó xem hôm nay có bao nhiêu độc giả đang online đọc bài trên blog của mình[cite: 1]. Một ngày Tết truyền thống khép lại trong sự mệt nhoài của cơ thể nhưng trong lòng lại đong đầy sự bình yên.
5. Tết miền Bắc xưa và nay trong mắt thế hệ Gen Z tụi mình
Nhiều người lớn bây giờ hay than thở rằng Tết ngày càng nhạt, chẳng còn vui như thời bao cấp hay những năm 2000 nữa. Mình thì lại nghĩ khác một chút. Không phải cái Tết miền Bắc nó nhạt đi đâu, mà do cuộc sống của chúng ta bây giờ đã quá đầy đủ rồi. Ngày xưa cả năm mới được ăn miếng thịt, được mặc manh áo mới nên mong Tết từng ngày, còn bây giờ thích ăn giò chả, bánh chưng thì ra chợ lúc nào cũng có, quần áo mua quanh năm trên mạng.
Thêm vào đó là sự bùng nổ của điện thoại thông minh và mạng xã hội TikTok, Facebook khiến nhiều khi đi chúc Tết ngồi chung một bàn mà ai cũng cúi gằm mặt vào màn hình lướt video ngắn thay vì trò chuyện cùng nhau[cite: 1]. Nhưng nếu chúng ta biết chủ động cất chiếc điện thoại vào túi, bước xuống bếp phụ mẹ gói chiếc bánh chưng, ngồi nghe bà ngoại kể chuyện ngày xưa hay cùng anh em họ hàng đi dạo dưới làn mưa xuân đầu năm, bạn sẽ thấy cái hồn của Tết miền Bắc truyền thống vẫn nguyên vẹn ở đó, chẳng hề mất đi đâu cả.
Bài viết được biên soạn hoàn toàn thủ công từ trải nghiệm thực tế đón Tết tại miền Bắc của đội ngũ Tết Pro và hệ thống blog văn hóa Tết Pro. Nghiêm cấm các hành vi sử dụng công cụ AI sao chép, xáo trộn nội dung dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý của tác giả[cite: 1]!
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé[cite: 1]. Nếu bạn có những kỷ niệm đáng nhớ nào về ngày Tết ở quê hương mình, hãy để lại một lượt share, tương tác và commnet ở ngay phía dưới bài viết này để chúng mình cùng giao lưu tâm sự nha[cite: 1]!
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
Copyright © Tết Pro
