Lời mở đầu
Chắc những ai theo dõi mình từ lâu đều biết hồi tháng 3 năm nay, sau một cuộc họp rất căng thẳng vì không đủ kinh phí và thời gian quản lý, mình đã phải bấm bụng nhượng lại hai đứa con tinh thần là blog "Đêm Giao Thừa" và "Chiều Cuối Năm" cho một đơn vị khác tiếp quản. Dù hiện tại mình vẫn còn giữ lại dự án blog "Tết Pro" để duy trì đam mê viết về văn hóa cổ truyền, nhưng mỗi lần trời trở gió lạnh thế này là máu viết về Tết trong người mình lại trỗi dậy không kìm được. Hôm nay, vẫn giữ đúng lời hứa với anh em là viết bài bằng 100% trí não, chất xám và trải nghiệm thật của con người chứ không bao giờ lạm dụng mấy con công cụ AI gõ văn mẫu 30 giây vô hồn, mình sẽ cùng mọi người đi tìm lời giải cho một câu hỏi vừa quen vừa lạ: Vì sao sân đình thường xuất hiện trong ký ức Tết làng quê?
1. Ký ức mùi gạch ngấm mưa xuân từ chính tuổi thơ của mình
Mình sinh ra và lớn lên ở thời đại mà internet, mạng xã hội đã phủ sóng khắp nơi, nhưng may mắn làm sao tuổi thơ của mình mỗi dịp Tết đến xuân về vẫn gắn liền với những chuyến xe theo bố mẹ về quê ngoại, quê nội ăn Tết. Ở trên phố, nhà nào biết nhà nấy. Bước chân ra khỏi cánh cửa sắt là chạm mặt ngay con ngõ nhỏ đổ bê tông hoặc mặt đường nhựa đen kịt đầy khói bụi xe máy. Chẳng có một khoảng không gian nào đủ rộng để người ta cảm nhận được cái "khí Tết" nó tụ lại cả.
Nhưng về đến quê thì khác hẳn nha anh em. Cứ tầm 28, 29 tháng Chạp, khi chiếc xe vừa rẽ qua con đê đầu làng, đập vào mắt mình đầu tiên luôn là bóng dáng cây đa cổ thụ rễ phụ rủ xuống loằng ngoằng, cổng tam quan rêu phong và khoảng sân đình rộng mênh mông nằm ngay cạnh hồ bán nguyệt. Mình nhớ như in cái cảm giác sáng mùng 1 Tết ở quê miền Bắc, thời tiết lúc nào cũng có cái kiểu mưa phùn và mưa bụi bay lơ lửng trong không khí – cái kiểu mưa mà mắt thường nhìn không thấy hạt đâu nhưng cứ đứng ngoài sân một lúc là tóc tai với mặt mũi đọng đầy những giọt nước li ti lạnh buốt.
Chính cái mưa xuân lất phất ấy khi rơi xuống mặt sân đình lát gạch Bát Tràng hoặc gạch chỉ đỏ nung già lại tạo ra một thứ mùi hương độc nhất vô nhị. Đó là mùi đất nung ẩm ướt quyện với mùi rêu xanh bám chặt ở từng kẽ gạch, trộn lẫn vào mùi khói hương trầm từ trong hậu cung bay ra và cả mùi lá mùi già các bà, các mẹ đun nước tắm chiều 30 Tết còn vương vấn. Đố anh em tìm được cái mùi ấy ở bất kỳ trung tâm thương mại hay khu đô thị xịn sò nào đấy! Chỉ cần hít một hơi thật sâu giữa sân đình vào khoảnh khắc giao thừa hay sáng sớm mùng 1 thôi, cái cảm giác thiêng liêng của đất trời giao hòa nó chạy dọc sống lưng, cứ gọi là phê không tả nổi.
2. Tại sao cứ phải là sân đình mà không phải nhà văn hóa thôn?
Nhiều bạn trẻ bây giờ hay thắc mắc với mình rằng ở quê nông thôn mới bây giờ thôn nào, xóm nào chẳng xây nhà văn hóa to đùng, sân đổ bê tông phẳng lì, sơn tường màu xanh màu vàng bắt mắt, sao người ta nhớ về Tết quê lại cứ nhắc mãi đến cái sân đình cũ kỹ? Câu trả lời nằm ở chính cái "hồn" và vị thế không gì thay thế được của ngôi đình trong tâm thức người Việt mình.
Theo như mình tìm hiểu cộng với những lần ngồi nghe ông ngoại và các cụ cao niên trong làng kể chuyện bên ấm trà mạn, ngôi đình làng từ hàng trăm năm trước không bao giờ được xây ở một vị trí ngẫu nhiên. Các cụ ngày xưa chọn đất dựng đình kỹ lắm, phải là nơi "tọa sơn hướng thủy" hoặc nằm ở chính giữa trung tâm huyết mạch của cả làng, nơi hội tụ linh khí đất trời. Mọi ngả đường xương cá trong xóm, dù ngoằn ngoèo đến đâu, hễ cứ đi thẳng ra trục chính là kiểu gì cũng dẫn về phía sân đình.
3. Sân khấu khổng lồ của những trò chơi mà chiếc điện thoại chịu thua
Nếu ngày thường sân đình trầm mặc, tĩnh mịch chỉ có tiếng chim sẻ nhảy nhót nhặt thóc rơi và tiếng lá đa khô xào xạc mỗi khi gió thổi qua, thì ba ngày Tết nơi đây thực sự biến thành một cái "chảo lửa" náo nhiệt theo đúng nghĩa đen. Không cần đèn LED sân khấu triệu đô, không cần âm thanh loa đài công suất lớn làm điếc tai, sân đình tự nó đã là một sân khấu khổng lồ.
Những ván cờ người và tiếng trống hội giục giã
Mùng 2 và mùng 3 Tết ở quê mình là thời điểm hội làng tại sân đình diễn ra sôi nổi nhất. Ngay giữa khoảng sân gạch rộng, người ta kẻ vôi trắng thành một bàn cờ tướng khổng lồ để tổ chức đánh cờ người. Các quân cờ là những nam thanh nữ tú trong làng mặc áo tứ thân, áo the khăn xếp thắt lưng xanh đỏ đứng vào từng vị trí. Phía trên hiên đình (nhà đại bái), hai cụ bô lão râu tóc bạc phơ ngồi trầm ngâm suy nghĩ nước đi, bên cạnh là ấm nước chè xanh đặc sánh bốc khói nghi ngút và chiếc điếu cày thỉnh thoảng lại kêu lên một tiếng "roọc roọc" dài sảng khoái.
Buồn cười nhất là hai người đánh cờ thì im lặng vắt óc tính toán, còn hàng trăm người dân đứng vây quanh bốn phía sân đình thì bàn tán, chỉ trỏ, mách nước om sòm cả lên: "Đi con mã kia kìa!", "Thế này thì mất xe rồi ối dồi ôi!". Cái không khí ấy nó chân thật và sống động gấp vạn lần việc chúng ta ngồi lì trong phòng kín tải game cờ tướng trên điện thoại về đánh với máy.
Từ tiếng pháo Bình Đà xưa đến những trò chơi dân gian náo nhiệt
Bố mẹ mình hay kể lại rằng, vào cái thời trước năm 1995 khi Nhà nước chưa cấm đốt pháo nổ, sân đình sáng mùng 1 Tết được phủ một lớp xác pháo hồng điều dày tới mức đi lút cả bàn chân. Tiếng pháo Bình Đà nổ đùng đoàng vang vọng vào vách gỗ lim của đình làng nghe giòn tan, lũ trẻ con thời ấy bất chấp khói thuốc pháo cay xè mắt cứ thế lao ra giữa sân đình để tranh nhau nhặt những quả pháo cối, pháo tép bị tịt ngòi về lấy thuốc nghịch. Thời của tụi mình sinh ra thì pháo nổ đã lui vào dĩ vãng rồi, nhưng bù lại mấy năm gần đây đêm giao thừa ở sân đình lại rực sáng bởi những giàn pháo hoa tầm thấp của Bộ Quốc Phòng do thanh niên trong làng góp tiền mua về đốt chung.
Chưa hết đâu nhé, góc sân bên phải là trò bịt mắt đập niêu đất, góc bên trái là kéo co giữa các xóm, rồi đi cầu khỉ trên cạn, bắt vịt dưới ao đình... Tiếng trống cái "tùng, tùng, cắc" đánh liên hồi từ sáng tới chiều làm cho bất kỳ đứa trẻ nào đang nằm ườn trên giường lướt TikTok hay cày game Liên Quân cũng phải sốt ruột, vội vàng xỏ giày chạy ù ra đình hóng biến. Chính những tiếng cười nghiêng ngả khi thấy một anh thanh niên bịt mắt đập trượt cái niêu đất mà đập trúng đầu cột tre đã ghim chặt hình ảnh sân đình vào sâu trong não bộ của mỗi người.
4. Nơi xóa nhòa mọi khoảng cách và định danh cội nguồn
Có một sự thật khá phũ phàng là cuộc sống cơm áo gạo tiền ngày thường rất dễ làm con người ta xa cách nhau. Suốt một năm ròng rã từ tháng Giêng đến tháng Chạp, thanh niên trai tráng trong làng dắt díu nhau lên Hà Nội, vào Sài Gòn hoặc đi xuất khẩu lao động hết. Làng quê ngày thường vắng vẻ, đìu hiu, sân đình trở thành chỗ cho các bà phơi thóc, phơi rơm hoặc chỗ cho mấy đứa trẻ con tập đi xe đạp buổi chiều.
Chỉ đến khi Tết về, chiếc sân đình mới thực sự làm tròn sứ mệnh kết nối cộng đồng của nó. Mình từng đứng ở góc sân đình quê mình sáng mùng 1 Tết và quan sát một cảnh tượng rất thú vị. Ở ngoài xã hội kia, có người làm giám đốc doanh nghiệp đi xe hơi tiền tỷ, có người làm kỹ sư lập trình, có người buôn thúng bán mẹt hay chỉ là cậu học sinh cấp 3 đang lo lắng chuyện thi cử như mình. Nhưng một khi đã bước chân qua cổng tam quan để vào sân đình ngày Tết, tất cả mọi danh xưng, địa vị ngoài xã hội đều tạm gác lại hết ở phía sau.
Ông giám đốc thành đạt vẫn phải lễ phép khoanh tay cúi đầu chào các cụ già trong họ, vẫn cười xòa bắt tay hỏi thăm anh bạn học cùng thời cởi truồng tắm mưa giờ làm nghề thợ xây ở quê. Mấy đứa bạn hồi nhỏ lâu ngày không gặp, bình thường trên Facebook chỉ thả tim dạo hoặc lặng lẽ xem story của nhau mà ngại chẳng dám nhắn tin mở lời, thế mà ra đến sân đình chạm mặt nhau cái là lại cười phá lên, rủ nhau đi ăn ốc, đi chùa đầu năm tự nhiên như chưa từng có khoảng cách. Sân đình lúc ấy giống như một chiếc "máy chủ" khổng lồ lưu giữ toàn bộ cơ sở dữ liệu về cội nguồn của mỗi con người, nhắc nhở chúng ta rằng dù có bay cao bay xa đến đâu thì mình vẫn là con cháu của mảnh đất này.
5. Nỗi sợ sân đình "bay màu" trước cơn lốc bê tông hóa và thời đại số
Viết đến đây tự dưng lòng mình lại chùng xuống một nhịp. Mấy năm trở lại đây, khi đi qua một số ngôi làng ở ven đô hoặc các vùng quê đang đô thị hóa nhanh, mình chứng kiến không ít cảnh tượng làm rơi nước mắt những người hoài cổ. Nhiều nơi người ta nhân danh chữ "hiện đại hóa" và "sạch sẽ" để rồi đổ một lớp bê tông xám xịt, vô hồn đè thẳng lên nền gạch đỏ cổ kính trăm năm của sân đình! Những gốc đa, gốc đề cổ thụ tỏa bóng mát rợp cả góc sân bị cưa trụi lủi chỉ để lấy diện tích kẻ vạch làm... bãi đỗ xe ô tô cho con cháu về quê ăn Tết.
Khi lớp gạch đỏ truyền thống biến mất, khi bóng cây cổ thụ không còn, cái sân đình bỗng dưng biến thành một cái sân kho hay một bãi đất trống chẳng còn chút linh khí nào nữa. Đám trẻ nhỏ thế hệ Gen Alpha bây giờ về quê ăn Tết, nhiều đứa vừa bước xuống xe đã vội vàng hỏi: "Bà ơi nhà mình mật khẩu Wifi là gì thế ạ?", rồi cứ thế ngồi lì trong phòng khách dán mắt vào màn hình iPad từ mùng 1 đến mùng 3. Nếu người lớn chúng ta không kể, không dắt tụi nhỏ ra đình lễ thánh, không duy trì những tiếng trống hội hay những trò chơi dân gian đầu xuân, thì chỉ một hai thế hệ nữa thôi, khái niệm "sân đình ngày Tết" sẽ chỉ còn nằm lại trên những trang sách giáo khoa Ngữ văn mà thôi.
Đối với cá nhân mình, việc giữ gìn ký ức về sân đình qua từng con chữ trên blog cũng giống như việc mình cố gắng bảo vệ bản sắc riêng giữa một rừng nội dung công nghiệp hiện nay vậy. Công nghệ giúp cuộc sống tiện nghi hơn, AI giúp tra cứu thông tin nhanh hơn, nhưng những giá trị thuộc về ký ức, về mùi khói hương, về sắc đỏ của gạch Bát Tràng ngấm mưa xuân nơi sân đình thì không một dòng code hay thuật toán siêu việt nào có thể lập trình lại được.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé. Nếu quê bạn vẫn còn giữ được những nét đẹp truyền thống ở sân đình vào dịp Tết, hãy để lại bình luận ở phần commnet phía dưới để chia sẻ câu chuyện của bạn cùng mình nha!
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
Copyright © Tết Pro
