Mở đầu
Hello, xin chào tất cả quý vị độc giả đang đọc bài viết này cũng như anh em đã theo dõi đồng hành cùng Tết Pro suốt thời gian qua. Mấy hôm nay thời tiết Hà Nội bắt đầu chuyển mình sang cuối tháng 9 rồi, sáng sớm đạp xe hay đi bộ dọc đường THPT Việt Đức đi học mà thấy gió heo may thổi se se lạnh cứ gọi là phê. Vừa mới ăn rằm Trung thu phá cỗ xong, ngồi vào bàn bật chiếc máy tính quen thuộc lên định ôn bài chuẩn bị cho kỳ thi THPTQG 2027 sắp tới mà không hiểu sao đầu óc mình lại cứ nghĩ vẩn vơ về mùi Tết.
Chắc những bạn theo dõi mình từ lâu cũng biết ngoài blog công nghệ này ra thì trước đây mình từng cầm trịch hai đứa con tinh thần chuyên viết về văn hóa cổ truyền là blog "Đêm Giao Thừa" và "Chiều Cuối Năm", dù giờ đã nhượng quyền quản lý sang cho bên khác và chỉ còn giữ lại mỗi blog "Tết Pro" thôi nhưng cái máu viết lách về ngày Tết cổ truyền trong mình nó vẫn cháy lắm. Trong thời đại mà người ta chỉ mất chưa đầy 30 giây gõ lệnh là con AI nó nhả ra cho một bài văn mẫu dài ngoằng nhưng đọc lên khô khốc và vô hồn, mình vẫn giữ vững lập trường ngồi đây tự gõ từng dòng chữ bằng chính trí não, chất xám và ký ức thật của bản thân mình.
Vâng, không phải ngẫu nhiên mà hôm nay mình lại mở bài dài dòng tâm sự với anh em như vậy. Càng lớn lên mình càng có cảm giác Tết bây giờ nó cứ trôi đi vội vã kiểu gì ấy, nhạt hơn xưa rất nhiều. Không biết do chúng ta trưởng thành hơn, phải lo nghĩ nhiều thứ học hành cơm áo gạo tiền hơn hay do chính những nét văn hóa đặc trưng nhất của ngày Tết đang dần "bay màu" theo thời gian. Hôm nay anh em hãy cùng mình ngồi lại đây, quay ngược cỗ máy thời gian trở về quá khứ để điểm mặt xem những phong tục Tết miền Bắc nào từng là linh hồn của dịp đầu xuân năm mới mà giờ đây đang dần biến mất nhé.
1. Tục dựng cây nêu và rắc vôi bột trắng xóa góc sân
Anh em thế hệ Gen Z như tụi mình bây giờ chắc chỉ còn biết đến "cây nêu" qua câu chuyện cổ tích Sự tích cây nêu ngày Tết trong sách giáo khoa hồi tiểu học hay qua câu đối "Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ / Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh" thôi đúng không? Chứ thực tế ngoài đời thì kiếm đâu ra nữa.
Mình vẫn nhớ như in hồi mình còn bé tí, tầm năm 2014 - 2015 gì đó, mỗi lần về quê bà ngoại ăn Tết vào ngày 23 tháng Chạp cúng ông Công ông Táo xong là các bác, các ông trong họ lại rủ nhau ra bụi tre đầu làng. Phải chọn bằng được cây tre già, thẳng tắp, róc hết cành bên dưới chỉ để lại chùm lá tươi trên ngọn. Trên đỉnh cây nêu các cụ treo đủ thứ từ vòng tròn tre đan, mấy cái khánh đất nung khi gió thổi qua kêu leng keng nghe cực kỳ vui tai, rồi cả lá dứa, cành đa, trầu cau để báo hiệu cho ma quỷ biết đây là đất có chủ không được bén mảng vào quấy phá. Đến ngày mùng 7 tháng Giêng làm lễ "hạ nêu" thì lúc ấy mới chính thức là hết Tết để bà con ra đồng cày cấy.
Đi kèm với cây nêu là tục rắc vôi bột vào đêm 30 Tết. Hồi xưa sân nhà bà ngoại mình lát gạch đỏ truyền thống, cứ cúng tất niên chiều 30 xong là cậu mình lại xách xô vôi bột trắng tinh đi rắc khắp bốn góc vườn, góc sân, rồi khéo léo vẽ hình chiếc cung tên hướng mũi nhọn ra phía cổng chính. Người miền Bắc xưa quan niệm làm vậy là để xua đuổi tà ma, xui xẻo của năm cũ đi ra ngoài, giữ lại bình an cho gia chủ. Nhưng giờ nhà nào ở quê cũng đổ bê tông hoặc lát gạch men bóng loáng hết cả rồi. Đêm giao thừa mà mang vôi bột ra rắc, gặp đúng đợt thời tiết mưa phùn nồm ẩm đặc sản miền Bắc nữa thì vôi nó bết lại, bước chân đi qua đi lại bôi bẩn be bét khắp nhà, mẹ mình nhìn thấy chắc cầm chổi quét cho bay xác luôn chứ chẳng đùa.
2. Cảnh "đụng lợn" ngày 28 Tết và nồi bánh chưng củi nhãn đỏ lửa
Tiếng lợn kêu góc làng mỗi sáng sớm tinh mơ
Giờ mà mình ra hỏi mấy đứa bạn cùng lứa 2k9 hay mấy em nhỏ hơn câu "Mày có biết đụng lợn là gì không?", khéo tụi nó lại tưởng là đi xe ngoài đường đâm đụng trúng con lợn mất. Từ "đụng" ở đây trong phương ngữ của các cụ miền Bắc nghĩa là chung nhau, góp vốn cùng làm thịt một con lợn vào dịp sát Tết.
Thời ông bà, bố mẹ mình còn khó khăn, cả năm chẳng mấy khi được ăn miếng thịt tươi ngon nên tầm tháng 5 âm lịch là 4 - 5 hộ gia đình hàng xóm hoặc anh em ruột thịt trong họ sẽ bàn nhau mua một con lợn giống về giao cho một nhà nuôi hộ, các nhà khác góp cám bã, rau bèo. Đến hẹn lại lên, đúng 4 giờ sáng ngày 28 hoặc 29 Tết, khi trời miền Bắc còn tối đen như mực, sương mù giăng đặc quánh lạnh cắt da cắt thịt, hơi thở phà ra khói trắng xóa thì cả xóm đã rộn ràng tiếng đun nước sôi, tiếng gọi nhau í ới và tiếng lợn kêu eng éc.
Thịt lợn pha ra được chia thành từng phần đều tăm tắp trên tàu lá chuối tươi: nhà nào cũng có đủ phần thịt thăn làm giò lụa, thịt mỡ thái hạt lựu gói bánh chưng, thịt ba chỉ kho tàu, xương sườn nấu canh măng khô. Xong xuôi tất cả mọi người quây quần bên mâm lòng lợn tiết canh nóng hổi vừa làm xong, nâng chén rượu quê chúc nhau một năm mới. Cái tình làng nghĩa xóm nó gắn kết chặt chẽ từ chính những buổi đụng lợn như thế. Còn bây giờ kinh tế khá giả rồi, siêu thị WinMart hay chợ truyền thống mở cửa bán đến tận trưa 30 Tết, thích ăn phần nào ra chỉ tay mua nửa cân một cân về nhét tủ lạnh, vừa nhanh gọn lẹ lại đỡ phải dọn dẹp vất vả. Tiện thì có tiện thật đấy, nhưng không khí rộn ràng cả ngõ xóm ngày giáp Tết thì mất đi một nửa.
Nồi bánh chưng điện thay thế bếp củi
Tương tự như chuyện đụng lợn, tục tự gói và ngồi canh nồi bánh chưng bằng bếp củi suốt đêm 29, 30 Tết cũng đang thưa thớt dần. Mình không phủ nhận là nhiều gia đình miền Bắc vẫn giữ thói quen ăn bánh chưng, nhưng thay vì tự đi rửa từng tàu lá dong trong nước lạnh buốt tay, ngồi chẻ lạt giang, đãi đỗ xanh, ướp thịt với hạt tiêu nước mắm thì đa số lại chọn giải pháp đặt mua sẵn ngoài hàng.
Thậm chí ở quê mình mấy năm gần đây, những nhà còn tự gói bánh cũng chẳng mấy ai bắc ba hòn gạch đun củi nhãn, củi xoan như xưa nữa. Người ta chuyển hết sang dùng nồi luộc bánh chưng bằng điện công nghiệp bằng inox sáng loáng rồi! Cứ xếp bánh vào, đổ ngập nước, cắm điện vặn công tắc cái tạch rồi đi ngủ một mạch đến sáng là bánh chín rền. Chẳng còn cảnh mấy anh em họ hàng mặc áo phao dày sụ ngồi co ro quanh bếp lửa hồng, mặt mũi lem luốc nhọ nồi, mắt cay xè vì khói bếp, vừa canh tiếp nước cho nồi bánh vừa vùi mấy củ khoai lang, bắp ngô vào đống than hồng chờ nó nổ lách tách thơm lừng. Cái cảm giác bóc củ khoai nướng cháy đen vỏ giữa đêm đông giá rét nó xịn sò gấp vạn lần mấy món đồ ăn nhanh bây giờ.
3. Tranh Tết Đông Hồ, câu đối giấy điều và mùi báo Xuân mới in
Nếu anh em để ý kỹ sẽ thấy không gian trang trí nhà cửa ngày Tết ở miền Bắc đã thay đổi hoàn toàn. Ngày xưa chưa có đèn LED nhấp nháy đủ màu hay decal dán kính in công nghiệp hàng loạt từ Trung Quốc tràn sang như bây giờ. Cứ sau rằm tháng Chạp là các cụ lại đi chợ Tết chọn mua những bức tranh dân gian Đông Hồ, tranh Hàng Trống hoặc tranh Kim Hoàng.
Được các cụ dán trang trọng ở khu vực bếp hoặc gian phụ để cầu mong sự sinh sôi nảy nở, sung túc đủ đầy, con đàn cháu đống.
Thường được dán ở tường phòng khách bằng thứ hồ nếp tự khuấy đặc sánh, mang ý nghĩa cầu chúc công danh thuận lợi, gia đạo bình an trên dưới thuận hòa.
Dán ngay trên hai cánh cửa gỗ lim trước nhà để trấn trạch, giữ cửa suốt ba ngày Tết.
Vì sao thú chơi tranh Tết truyền thống này lại lụi tàn? Nguyên nhân thực tế lắm anh em ạ. Ngày xưa nhà ở miền Bắc chủ yếu là tường quét vôi ve màu vàng hoặc màu trắng, hết Tết bóc tranh đi hoặc cứ để đó đến cuối năm sau quét lớp vôi mới đè lên là xong. Giờ nhà ai cũng xây biệt thự, nhà ống hiện đại, tường bả matit sơn bóng chống bám bẩn đắt tiền. Ai mà đem bát hồ nếp ra quết lên tường dán giấy điệp, ra Giêng bóc ra nó tróc luôn cả mảng sơn tường thì đúng là khóc tiếng Mán.
Nhắc đến giấy mực ngày Tết, mình lại bồi hồi nhớ đến một thứ nữa gần như đã biến mất khỏi bàn trà của các gia đình miền Bắc: Giai phẩm Báo Xuân. Hồi mình học cấp 1, lúc ấy làm gì đã có smartphone riêng mà lướt mạng, mạng 4G 5G cũng chưa phổ biến như năm 2026 này. Cứ tầm 26, 27 Tết là bố mình lại đi mua một xấp báo Tết dày cộp từ báo Nhân Dân, Tiền Phong, Tuổi Trẻ Cười cho đến tờ Hoa Học Trò hay Nhi Đồng số đặc biệt mùa Xuân. Cái mùi mực in mới tinh quyện với mùi giấy bóng láng thơm phức, mở trang giữa ra còn được tặng kèm tờ lịch năm mới hoặc poster thần tượng. Ba ngày Tết khách đến chơi nhà ngồi uống chén trà mạn, nhâm nhi hạt dưa đỏ cả môi và lật giở từng trang báo Xuân bình luận chuyện thời sự, đọc truyện ngắn hay giải câu đố đầu năm. Giờ báo giấy ế ẩm, sạp báo vỉa hè Hà Nội cũng đóng cửa gần hết vì người ta chỉ cần mở điện thoại lướt Facebook, Threads hay hỏi con AI Google chưa đầy 1 phút là nắm hết tin tức cả thế giới rồi.
4. Tục "xin lửa" đêm Giao thừa và gánh nước ngọt đầu năm
Có những phong tục mà ngay cả người miền Bắc gốc nếu không được ông bà kể lại cũng chẳng hề biết nó từng tồn tại. Một trong số đó là tục xin lửa đêm Giao thừa và gánh nước đầu năm.
Ở nhiều vùng quê Bắc Bộ ngày xưa như Bắc Ninh, Hưng Yên, Hà Tây cũ hay Nam Định, sau thời khắc Giao thừa thiêng liêng, người dân có tục đi từ đình làng hoặc đền thờ Thành hoàng làng xin một nén hương lớn hay một ngọn đuốc nhỏ đã được các cụ cao niên làm lễ thắp từ đống lửa lớn giữa sân đình đem về nhà mình. Ngọn lửa ấy được dùng để thắp lên bàn thờ gia tiên và nhóm vào bếp củi nấu bữa cỗ đầu tiên của năm mới. Các cụ tin rằng giữ cho bếp lửa đỏ hồng xuyên suốt từ đêm 30 sang ngày mùng 1 bằng "lửa thánh" ở đình sẽ mang lại sinh khí, tài lộc và sự ấm êm cho cả gia đình. Đi đường gặp nhau giữa đêm tối, người ta không tặng tiền mà trao cho nhau những bao diêm hoặc bật lửa màu đỏ để "lấy đỏ" cả năm.
Cùng với lửa là nước. Sáng sớm mùng 1 Tết, khi tiếng gà trống đầu tiên vừa gáy vang, những người phụ nữ đảm đang trong nhà sẽ gồng gánh ra giếng làng (nơi có mạch nước ngầm trong vắt ngọt lành nhất) để gánh hai thùng nước đầy tràn về đổ vào chum vại trong sân, rồi để lại một chút tiền lẻ hoặc vàng mã trên thành giếng như lời cảm tạ thần Giếng. "Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi", cộng thêm gánh nước đầy ắp tượng trưng cho tiền tài vào như nước. Giờ thì giếng làng lấp gần hết hoặc chỉ để làm cảnh, nhà nào cũng dùng nước máy sạch chạy qua đường ống nhựa PVC vặn vòi cái là chảy xối xả, bếp thì dùng bếp từ cảm ứng với bếp gas âm kính cả rồi nên hai phong tục đẹp đẽ mang đậm tính biểu tượng này cũng lặng lẽ đi vào dĩ vãng.
5. Văn hóa đi chúc Tết và chiếc phong bì mừng tuổi đang bị biến tướng?
Đây có lẽ là phần khiến mình trăn trở và suy nghĩ nhiều nhất mỗi khi ngồi viết bài về chủ đề Tết. Phong tục đi chúc Tết họ hàng ("Mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy") và mừng tuổi (lì xì) lấy may đầu năm vốn chưa biến mất, nhưng cái "hồn cốt" thanh tao, ý nghĩa tốt đẹp ban đầu của nó đang bị biến chất đi khá nhiều.
Ngày xưa các cụ mừng tuổi cho con cháu bằng những đồng xu, những tờ tiền lẻ 500 đồng, 1.000 đồng, 2.000 đồng hay 5.000 đồng mới cứng thơm mùi giấy ngân hàng vừa rút ra. Giá trị vật chất của tờ tiền rất nhỏ, chủ yếu là cái lộc, là lời chúc hay ăn chóng lớn, học giỏi chăm ngoan. Đứa trẻ nhận được phong bì đỏ thì nâng niu cất kỹ dưới gối hoặc nhét vào lợn đất, tuyệt đối không bao giờ có chuyện xé toạc phong bì ra đếm tiền ngay trước mặt khách.
Còn thực trạng vài năm trở lại đây, nhất là đến năm 2026 này thì sao? Mừng tuổi tự dưng trở thành một gánh nặng tâm lý và bài toán "đối ngoại" đau đầu của người lớn. Người ta nhìn vào số tiền trong phong bì để đo đếm mức độ thân sơ, giàu nghèo. Thậm chí có những đứa trẻ khi được khách mừng tuổi tờ 10.000 hay 20.000 đồng đã bĩu môi chê ít ngay tại trận: "Sao bác mừng tuổi cháu ít thế, có hai chục nghìn mua được cái gì!" khiến cả chủ nhà lẫn khách rơi vào cảnh ngượng chín mặt.
Chưa dừng lại ở đó, sự xâm lấn của công nghệ thanh toán điện tử còn đẻ ra trào lưu "Lì xì online qua mã QR". Thay vì đến tận nhà bắt tay hỏi thăm sức khỏe ông bà cô bác, nhiều người chọn cách ngồi nhà gửi cái thiệp điện tử tạo sẵn trên app ngân hàng kèm vài chục nghìn chuyển khoản tinh tinh là coi như xong nghĩa vụ. Hay hài hước hơn là mấy thanh niên in hẳn mã VietQR dán lên ngực áo hoặc cài làm hình nền điện thoại chìa ra trước mặt họ hàng để quét mã. Đồng ý với anh em là chuyển đổi số rất tốt cho xã hội, bản thân mình làm công nghệ, viết code quản trị web mình cực kỳ ủng hộ công nghệ, nhưng cái gì thuộc về tình cảm gia đình, về sự giao tiếp mặt đối mặt trong ngày Tết cổ truyền mà cũng số hóa nốt bằng những con số nhảy trên màn hình điện thoại thì nó thực dụng và lạnh lẽo quá mức.
6. Tại sao những phong tục Tết xưa lại dần phai nhạt?
Không phải tự dưng mà hàng loạt nét đẹp văn hóa gắn liền với bao thế hệ người dân miền Bắc lại dần mai một đi như thế. Nếu phân tích sâu dưới góc nhìn xã hội hiện đại, chúng ta có thể chỉ ra vài nguyên nhân cốt lõi sau đây:
- Áp lực của nhịp sống hiện đại và đô thị hóa: Con người ngày nay quay cuồng với công việc, học tập suốt 365 ngày. Có những anh chị nhân viên văn phòng hay người làm ăn kinh doanh phải chạy deadline "sát đít" đến tận chiều tối 29, 30 Tết mới được về quê. Cơ thể đã rệu rã mệt mỏi sau một năm cày cuốc rồi, nên dịp nghỉ Tết họ có xu hướng muốn "nghỉ ngơi hưởng thụ" hoặc book vé đi du lịch cùng gia đình thay vì tự trói mình vào hàng tá nghi lễ cúng bái, dọn dẹp, nấu nướng cầu kỳ từ sáng tới đêm.
- Sự đứt gãy trong việc truyền dạy giữa các thế hệ: Thế hệ các cụ cao niên am hiểu tường tận về chữ Nho, về lễ nghĩa truyền thống, về cách dựng nêu, gói bánh vuông vức không cần khuôn đang dần khuất núi. Trong khi đó thế hệ trẻ Gen Z, Gen Alpha lớn lên trong môi trường số, tiếp xúc với văn hóa phương Tây và mạng xã hội TikTok, Facebook từ nhỏ nên ít có cơ hội được thực hành và thấu hiểu ý nghĩa sâu xa đằng sau từng phong tục. Khi người ta không hiểu ý nghĩa của một việc, người ta sẽ coi nó là rườm rà và dễ dàng loại bỏ nó.
- Sự thay đổi của không gian sống: Từ cấu trúc làng xã truyền thống với sân gạch, vườn cây, giếng nước, đình làng chuyển sang mô hình chung cư cao tầng khép kín và nhà phố hiện đại. Không gian vật lý thay đổi buộc các tập tục sinh hoạt phụ thuộc vào tự nhiên (như đốt lửa, rắc vôi, treo tranh giấy điệp, gánh nước) phải tự đào thải để thích nghi với quy định phòng cháy chữa cháy và vệ sinh đô thị.
7. Chúng ta nên tiếc nuối hay học cách chấp nhận?
Bản thân mình là một học sinh trẻ thế hệ 2009, vừa mang trong mình niềm đam mê công nghệ số của thời đại mới, vừa có một tình yêu đặc biệt với những giá trị hoài cổ của Tết miền Bắc. Thú thật là nhiều lúc ngồi xem lại mấy thước phim tài liệu cũ về Tết Hà Nội những năm 1990 hay nhớ lại Tết quê nhà ngoại hơn chục năm trước, mình cũng thấy tiếc nuối và hụt hẫng lắm chứ.
Nhưng ngẫm đi nghĩ lại thì dòng chảy của thời gian và sự phát triển của xã hội là quy luật tất yếu không ai cản lại được. Văn hóa vốn dĩ không phải là một tảng đá bất động mà nó luôn có sự chọn lọc và chuyển mình theo từng thời kỳ. Có những hủ tục rườm rà, mê tín hoặc gây lãng phí, ô nhiễm môi trường thì việc nó biến mất là điều tích cực. Ngược lại, có những phong tục dù hình thức bên ngoài đã giản lược đi (như gói ít bánh chưng hơn, mâm cỗ cúng gọn nhẹ hơn không cần mâm cao cỗ đầy tám bát tám đĩa để rồi ăn thừa đổ đi), nhưng miễn sao cái cốt lõi nhất của Tết miền Bắc là sự sum vầy gia đình, lòng thành kính hướng về tổ tiên nguồn cội và mùi hương trầm ấm áp đêm Giao thừa bên nồi nước lá mùi già thơm ngát vẫn được giữ trọn vẹn trong tim mỗi người con đất Việt là đủ rồi.
Anh em đọc đến đây thì thử ngẫm xem ở quê của anh em hiện tại còn giữ được những phong tục nào trong số những điều mình vừa kể trên không? Hay có phong tục Tết độc lạ nào ở địa phương các bạn đã biến mất mà mình chưa kịp liệt kê vào bài viết này thì hãy để lại bình luận ở phía dưới phần commnet để tụi mình cùng nhau giao lưu bàn luận nhé. Mỗi lượt chia sẻ và tương tác của các bạn chính là nguồn động lực to lớn để mình tiếp tục vắt chất xám viết thêm nhiều bài phân tích chuyên sâu hơn nữa.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé.
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
Copyright © Tết Pro
