Mở đầu
Hello, xin chào tất cả các bạn độc giả yêu quý cũng như anh em đã quay trở lại và ngồi lại đây đọc bài viết tiếp theo của Tết Pro. Mấy ngày hôm nay thời tiết Hà Nội bắt đầu chuyển mùa rồi đấy anh em ạ, sáng sớm bước chân ra khỏi nhà đi học mà có cơn gió heo may lành lạnh thổi ngang qua làm mình tự dưng nổi hết cả da gà. Ngồi trong lớp nghe giảng bài, nhìn ra ngoài cửa sổ thấy lá bàng bắt đầu rụng, tự nhiên trong đầu mình lại nảy ra cái suy nghĩ vẩn vơ là chẳng mấy chốc nữa lại hết năm. Thời gian trôi nhanh khủng khiếp thật sự! Mới ngày nào còn nghỉ hè ngồi gõ code suốt đêm mà giờ đã vào guồng quay học hành ôn luyện sấp mặt rồi.
Chắc những ai theo dõi mình đủ lâu thì cũng biết ngoài việc chia sẻ mấy cái code lỏ, thủ thuật công nghệ hay bàn luận chuyện đời sống mạng xã hội ra thì mình còn có một niềm đam mê cực kỳ lớn với văn hóa cổ truyền dân tộc. Hôm nay nhân tiện tiết trời se lạnh gợi nhớ đến không khí cuối năm, mình muốn cùng anh em ngồi xuống tâm sự, phân tích sâu một chút về một chủ đề mà năm nào cứ tầm giáp Tết là dân tình lại đem ra tranh cãi nảy lửa trên khắp các mặt trận mạng xã hội. Đó là câu chuyện Tết truyền thống của chúng ta đang biến đổi ra sao giữa cái thời đại mà nhà nhà dùng smartphone, người người dùng AI như hiện nay. Anh em nhớ ủng hộ mình bằng 1 lượt share, tương tác và để lại commnet cảm nghĩ ở phía dưới bài viết nha!
1. Ký ức về một cái Tết xưa cũ đậm đặc mùi khói bếp
Cái mùi của Tết truyền thống ngày ấy nó rõ rệt lắm, không lẫn vào đâu được. Đó là cái mùi ngai ngái của lá dong rửa sạch dựng ráo nước ở góc sân gạch, mùi khói bếp củi nhãn cay xè cả mắt lúc ngồi trông nồi bánh chưng chiều 29, 30 Tết ở nhà bà ngoại. Hồi đó làm gì có chuyện ra siêu thị mua sẵn một cặp bánh chưng đóng túi hút chân không tiện lợi như bây giờ đâu. Cả đại gia đình từ các bác, các cậu, các dì tụ tập lại, người thì rửa lá, người đãi đỗ xanh, người thái thịt ba chỉ ướp hạt tiêu thơm phức. Mình hồi nhỏ toàn ngồi hóng ở bên cạnh chờ bà gói dư ra ít gạo nếp với nhân đậu để gói riêng cho một cái "bánh chưng con" bé bằng nắm tay, luộc chín trước vớt ra ăn nóng hổi. Cảm giác bóc cái bánh tự tay mình làm, dù méo mó xấu xí nhưng ăn nó ngon một cách lạ thường, ngon hơn bất kỳ món sơn hào hải vị nào bây giờ mình từng được thử.
Rồi đến chiều 30 Tết, cái khoảnh khắc tắm nước lá mùi già nóng bốc khói nghi ngút giữa tiết trời rét đậm rét hại của miền Bắc, kèm theo cơn mưa phùn, mưa bụi bay lất phất ngoài hiên nhà. Đêm Giao thừa cả nhà quây quần trên chiếc chiếu hoa trải giữa nhà, trùm chăn bông kín mít vừa cắn hạt dưa, hạt bí vừa dán mắt vào màn hình TV chờ xem Gặp nhau cuối năm - Táo Quân. Lúc đó chẳng có ai cầm điện thoại bấm bấm lướt lướt cả. Mọi ánh mắt, mọi tiếng cười đều hướng về nhau. Ấm cúng vô cùng.
2. Khi công nghệ số và mạng xã hội "đổ bộ" vào từng ngóc ngách ngày Tết
Thế nhưng câu chuyện của những năm gần đây lại mang một màu sắc khác hẳn. Xã hội phát triển đi lên, công nghệ len lỏi vào từng bữa ăn giấc ngủ nên phong tục đón Tết của người Việt mình cũng vì thế mà xoay chuyển theo một guồng quay mới nhanh hơn, vội vã hơn.
Mừng tuổi qua mã QR và những phong bao lì xì "điện tử"
Nếu như ngày xưa, niềm vui sướng tột độ của trẻ con sáng mùng 1 là được mặc bộ quần áo mới còn thơm mùi vải, xếp hàng ngay ngắn chúc Tết ông bà bố mẹ để nhận về những chiếc phong bao lì xì đỏ chói, bên trong là những tờ tiền mới cứng thơm phức mùi mực in, thì giờ đây mọi thứ đã được "số hóa" đến mức tối đa.
Mình còn nhớ dịp Tết vừa rồi, có mấy anh chị họ đi làm xa về chơi, lúc rút ví ra phát hiện hết tiền mặt lẻ thế là bảo tụi mình: "Đưa mã QR ngân hàng hay Momo đây anh chị quét cho nhanh!". Chỉ mất đúng 5 giây tít một cái, điện thoại nhảy thông báo biến động số dư kèm theo cái thiệp chúc Tết tạo sẵn trên app ngân hàng. Tiện thì đúng là tiện thật đấy, xịn sò con bò luôn, đỡ phải xếp hàng đổi tiền lẻ mất phí ngoài ngân hàng. Nhưng sao lúc nhìn con số nhảy trên màn hình điện thoại, mình lại thấy nó cứ thiếu thiếu cái cảm giác hồi hộp lúc lén mở phong bao lì xì ở góc nhà xem được mừng tuổi bao nhiêu. Tờ tiền giấy trao tay nhau ngày đầu xuân vốn dĩ mang theo cả hơi ấm và lời chúc may mắn, giờ biến thành một giao dịch chuyển khoản lạnh tanh.
Văn mẫu chúc Tết bằng AI và những cái Tết "qua màn hình"
Một điểm nữa mà mình cực kỳ ngứa mắt và phải lên tiếng ngay trong bài viết này, đó là sự xâm lăng của các công cụ AI vào lời chúc ngày Tết. Như ở các bài viết trước mình đã từng phân tích về việc người Việt Nam mình sử dụng trợ lý AI nhiều nhất Đông Nam Á, đến mức nhiều người lạm dụng nó cho cả những việc nhỏ nhặt nhất. Đúng đêm Giao thừa năm ngoái, lúc đồng hồ vừa điểm 0h00, máy mình nổ tin nhắn Zalo, Messenger liên tục. Mở ra đọc thì ôi thôi, mười tin nhắn của mười người bạn khác nhau nhưng câu chữ y đúc một khuôn! Nào là những câu chúc sáo rỗng, bóng bẩy, đầy mùi văn mẫu do ChatGPT hay Gemini nhả ra chỉ sau 30 giây gõ lệnh.
Mình đọc mà cảm thấy buồn cười xen lẫn chút chạnh lòng. Chẳng lẽ tình cảm bạn bè, anh em dành cho nhau suốt một năm trời lại không đáng để bỏ ra 1-2 phút tự vắt chất xám trong đầu, tự gõ vài dòng chữ mộc mạc hỏi thăm nhau hay sao mà phải nhờ đến một con bot vô hồn viết hộ? Khi con người ta lười biếng trong cả việc trao gửi cảm xúc, thì sợi dây gắn kết truyền thống cũng tự khắc lỏng lẻo đi rất nhiều.
Chưa kể đến cảnh tượng quen thuộc ở các buổi họp mặt họ hàng ngày mùng 2, mùng 3 Tết hiện nay: ăn cơm xong là một lũ trẻ con lẫn thanh niên dạt hết vào một góc ghế sofa, mỗi đứa ôm khư khư một cái điện thoại. Đứa thì cày rank Liên Quân, đứa thì lướt TikTok xem video ngắn cười một mình, đứa lại bận sống ảo chỉnh ảnh đăng Story Facebook, Threads để đếm lượt thả tim. Ông bà ngồi uống nước chè ở bàn bên cạnh muốn hỏi han chuyện học hành của cháu mà gọi hai ba câu vẫn thấy cháu cắm mặt vào màn hình. Khoảng cách thế hệ ngay trong chính ngôi nhà của mình tự nhiên bị kéo giãn ra chỉ vì chiếc màn hình cảm ứng vài inch.
3. Từ "ăn Tết" chuyển sang "chơi Tết": Sự giải phóng hay sự mai một?
Chúng ta phải nhìn nhận một cách công tâm từ hai phía chứ không thể cứ mãi hoài niệm rồi chê bai hiện tại được. Sự thay đổi của Tết trong thời đại mới không phải cái gì cũng tiêu cực đâu anh em ạ. Có những sự thay đổi thực sự là một cuộc "cách mạng" giải phóng sức lao động, đặc biệt là cho những người mẹ, người bà trong gia đình.
Anh em nào ở miền Bắc chắc đều hiểu cái cảnh "dọn nhà đón Tết" cuối năm nó kinh hoàng cỡ nào, nhất là mấy hôm trời lại giở chứng nồm ẩm nữa thì đúng là ối dồi ôi luôn. Ngày xưa cứ tầm 27, 28 Tết là mẹ mình lại tất bật từ sáng sớm đến đêm khuya, rồi đến 3 ngày Tết thì đầu tắt mặt tối dưới bếp nấu đủ ngày 3 bữa cỗ cúng gia tiên. Mâm cỗ nào cũng đầy ụ bánh chưng, giò lụa, thịt đông, canh măng móng giò, gà luộc... ăn đi ăn lại đến mùng 4 nhìn thấy miếng thịt gà là muốn chạy mất dép. Giờ đây tư duy của các gia đình hiện đại đã thoáng hơn rất nhiều. Cỗ bàn được tinh giản gọn nhẹ, ăn đến đâu làm đến đó, thậm chí đặt dịch vụ nấu cỗ hoặc mua đồ sơ chế sẵn qua các sàn thương mại điện tử. Người phụ nữ trong gia đình có thêm thời gian để diện áo dài đẹp, đi chùa hái lộc và nghỉ ngơi thực sự sau một năm cày cuốc vất vả.
Thay vì bó buộc ở nhà tiếp khách và uống rượu bia chúc tụng từ sáng tới tối, nhiều gia đình trẻ ở thành phố hiện nay chọn cách đặt vé máy bay đưa cả nhà đi du lịch Đà Lạt, Phú Quốc hay thậm chí là ra nước ngoài nghỉ dưỡng trong kỳ nghỉ Tết. Mới đầu các cụ ở quê nghe chuyện đi chơi bỏ nhà cửa ngày Tết thì phản đối dữ lắm, bảo là làm thế thì mất gốc, lạnh lẽo bàn thờ gia tiên. Nhưng nhiều gia đình đã khéo léo dung hòa bằng cách lo chu toàn lễ cúng Tất niên và đón Giao thừa, chúc Tết ông bà nội ngoại đầy đủ ở ngày mùng 1, rồi từ mùng 2 mới bắt đầu khởi hành đi chơi. Đó cũng là một cách gắn kết các thành viên trong gia đình cực kỳ hay ho.
Nếu như vài năm trước người ta còn chen chúc nhau nghẹt thở ở các khu chợ đầu mối để mua từng gói mứt, cân hạt dưa, thì nay chỉ cần ngồi nhà săn sale trên TikTok Shop hay Shopee là shipper giao tận cửa. Tuy nhiên, có một điều rất thú vị ở Hà Nội nơi mình sống, đó là dù mua sắm online phát triển cỡ nào thì thú vui đi chợ hoa Hàng Lược trên phố cổ hay dạo quanh hồ Tây, phố THPT Việt Đức chụp ảnh áo dài dịp giáp Tết vẫn không hề giảm nhiệt. Người ta đi chợ Tết bây giờ không hẳn vì thiếu đồ ăn thức uống, mà là đi để "mua cái không khí Tết".
4. Phải chăng Tết đang nhạt dần, hay chính chúng ta đã trưởng thành?
Năm nào mình cũng thấy trên mạng xuất hiện hàng loạt bài đăng than thở rằng: "Sao Tết năm nay nhạt thế?", "Chẳng thấy không khí Tết đâu cả!". Mỗi lần đọc mấy dòng trạng thái ấy, mình lại ngồi ngẫm nghĩ. Liệu có phải bản chất của Tết đã biến chất và nhạt phai đi không?
Câu trả lời của riêng bản thân mình là: Không phải Tết nhạt đi đâu, mà là do tụi mình đã lớn rồi!
Hồi còn là một đứa trẻ học tiểu học hay cấp 2, thế giới của chúng ta đơn giản lắm. Tết đồng nghĩa với việc được nghỉ học dài ngày, không phải làm bài tập về nhà, được ăn kẹo thoải mái không sợ mẹ mắng, được cầm một cục tiền lì xì tiêu pha. Mọi gánh nặng lo toan về cơm áo gạo tiền, quà cáp biếu xén hai bên nội ngoại, tiền thưởng cuối năm... đều đã có đôi vai của bố mẹ gánh vác hết cả rồi. Chúng ta lúc ấy chỉ việc tận hưởng thành quả của một cái Tết trọn vẹn do người lớn tạo ra.
Còn bây giờ, khi mình đã bước vào những năm cuối cấp 3 với đủ thứ áp lực thi cử đè nặng lên đầu, hay như các anh chị sinh viên, người đi làm phải tự lo tài chính, góc nhìn về Tết tự khắc thay đổi. Chúng ta bắt đầu biết xót tiền khi thấy mẹ đi chợ mua cành đào đắt đỏ, biết thở dài khi nghe bố tâm sự chuyện kinh tế năm qua khó khăn, biết lo lắng cho tương lai phía trước. Khi con người ta chuyển từ vị thế "người được nhận Tết" sang vị thế "người phải chuẩn bị Tết", sự vô tư hồn nhiên mất đi thì cảm giác háo hức giảm sút cũng là điều hoàn toàn dễ hiểu.
Tết cổ truyền thực ra vẫn vẹn nguyên cái hồn cốt của nó ở đó. Vẫn là sắc đỏ của câu đối, sắc hồng của hoa đào Nhật Tân, sắc vàng của mai phương Nam, vẫn là nén hương trầm thơm ngát cắm lên bàn thờ tổ tiên trong thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Dù ngoài kia công nghệ có tiến lên AI 5.0 hay 6.0 đi chăng nữa, thì cái khoảnh khắc chiều 30 Tết những người con xa quê vội vã xách vali bước xuống từ chuyến xe khách cuối cùng để chạy ùa vào vòng tay mẹ, nó vẫn cứ làm người ta rơi nước mắt như hàng trăm năm qua.
5. Người trẻ tụi mình nên làm gì để giữ trọn hương vị Tết?
Thay vì cứ ngồi một chỗ than vãn rằng Tết hiện đại vô vị hay đổ lỗi cho công nghệ làm mất đi giá trị truyền thống, mình nghĩ mỗi người trẻ chúng ta hoàn toàn có thể tự tạo ra một cái Tết đậm đà và ý nghĩa bằng những hành động cực kỳ nhỏ nhặt.
Đầu tiên, hãy tập thói quen "tắt thông báo, bật kết nối thật" trong những ngày đầu xuân. Trong bữa cơm Tất niên chiều 30 hay sáng mùng 1, anh em hãy thử úp chiếc điện thoại xuống bàn hoặc cất hẳn vào trong túi áo. Hãy ngồi nghe ông ngoại kể lại mấy câu chuyện ngày xưa dù có thể ông đã kể đi kể lại cả chục lần rồi, hãy phụ mẹ nhặt rau, bày mâm ngũ quả, hay đơn giản là ngồi đánh bài vui vài ván tiến lên cùng anh chị em trong nhà. Những khoảnh khắc bình dị ấy một khi đã trôi qua thì chẳng có dòng code hay thuật toán lưu trữ đám mây nào có thể khôi phục lại nguyên vẹn được.
Thứ hai, hãy biết kết hợp giữa sự tiện lợi của hiện đại và nét đẹp của truyền thống. Dùng công nghệ để đặt vé tàu xe, để mua sắm đồ đạc giúp bố mẹ đỡ vất vả là điều quá tuyệt vời. Nhưng khi gửi một lời chúc Tết hay trao đi một phong bao lì xì cho ông bà, em nhỏ, hãy trao bằng chính sự chân thành, bằng ánh mắt và nụ cười trực tiếp. Đừng để trí tuệ nhân tạo sống hộ và cảm nhận hộ luôn cả niềm vui ngày đoàn viên của chính bản thân mình.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé.
Lời kết
Dòng chảy của thời gian và sự phát triển của khoa học công nghệ là thứ không ai có thể ngăn cản được, và Tết truyền thống cũng cần phải khoác lên mình những "màu áo mới" để thích nghi với nhịp sống của thời đại. Thế nhưng, chừng nào trong tim mỗi người Việt vẫn còn hướng về cội nguồn, vẫn còn khao khát bữa cơm sum họp bên gia đình sau một năm bôn ba, thì chừng đó Tết cổ truyền sẽ không bao giờ mất đi giá trị thiêng liêng của nó.
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
