Mở đầu
Hello anh em! Chào mừng mọi người đã quay trở lại với góc chia sẻ của Tết Pro. Mấy hôm nay trời Hà Nội bắt đầu có tí gió se lạnh rồi, thời tiết dở dở ương ương làm mình cũng lười ra đường. Tối qua ngồi nhà pha cốc cà phê, định bụng code nốt cái tính năng cho dự án mới thì tự nhiên có thằng bạn nhắn tin qua Messenger rủ đi xem con bàn phím cơ xin xò mới ra mắt. Hai thằng chat rôm rả chê khen đủ kiểu. Và bùm! Sáng nay mở Facebook lên, bảng feed của mình ngập tràn quảng cáo bàn phím cơ, lướt sang Instagram cũng thấy, thậm chí vào mấy trang web đọc tin tức cũng thấy banner quảng cáo đúng cái hãng bàn phím tối qua vừa nhắc tới.
Anh em nghe câu chuyện này thấy quen không? Quá quen luôn đúng không! Cảm giác như kiểu thằng Mark Zuckerberg nó đang ngồi chồm hổm ngay dưới gầm giường nhà mình để nghe lén vậy. Cái trải nghiệm rùng mình đó đã thôi thúc mình tạm gác lại mớ code đang viết dở, quyết định dành cả buổi sáng nay lôi cái mớ tài liệu "Điều khoản sử dụng" (Terms of Service) và "Chính sách quyền riêng tư" của Meta (công ty mẹ của Facebook, Messenger) ra đọc cho ra nhẽ. Thề với anh em, đọc mớ lý thuyết luật pháp lằng nhằng rắc rối lú cả người. Nhưng bóc tách ra thì... chao ôi, có quá nhiều thứ chúng ta vô tư chia sẻ mỗi ngày mà không hề biết rủi ro đằng sau nó lớn thế nào.
Cú lừa ngoạn mục từ nút "Tôi đồng ý"
Hỏi thật nhé, ở đây có anh em nào lập tài khoản Facebook, tải Messenger về dùng mà bấm vào đọc cái link "Điều khoản dịch vụ" trước khi check vào ô đồng ý không? Chắc là 0.01% số người dùng làm việc đó. Chúng ta cứ quen tay ấn "Next", "Accept", "I Agree" cho nhanh để còn vào nhắn tin với crush. Nhưng cái tích xanh nhỏ bé đấy lại là một bản hợp đồng pháp lý có giá trị ràng buộc khổng lồ giữa bạn và Meta.
Khi bạn ấn đồng ý, bạn mặc định cấp cho họ quyền thu thập, xử lý và sử dụng một khối lượng dữ liệu cá nhân cực kỳ đồ sộ. Chẳng ai rảnh mà lừa bạn đâu, họ viết rành rành ra đấy, chỉ là họ dùng ngôn từ pháp lý bóng bẩy, viết dài cả chục trang A4 để làm anh em nản chí lười đọc thôi. Trong cái "hợp đồng" đó, bạn không có quyền đàm phán, một là chấp nhận luật chơi để xài app miễn phí, hai là khỏi xài. Mà thời đại này, không có Messenger thì liên lạc kiểu gì? Thôi thì đành tặc lưỡi bấm đồng ý.
Messenger thực sự biết gì về chúng ta?
Nhiều người nghĩ rằng Messenger chỉ lưu lại dòng chữ bạn nhắn đi và gửi đến đầu bên kia. Nhầm to! Thứ quý giá nhất đối với các tập đoàn công nghệ không chỉ là nội dung tin nhắn, mà là Metadata (Siêu dữ liệu). Ở cái bài viết trước mình có share cho anh em cái tool tra cứu địa chỉ IP người dùng truy cập blogspot ấy, anh em thấy nó lấy được thiết bị, hệ điều hành, địa chỉ, vị trí đúng không? Thì thằng Messenger nó còn làm được gấp vạn lần thế.
Metadata là thông tin về thông tin. Nghĩa là Meta có thể không trực tiếp đọc nội dung chat của bạn (trừ khi bạn không dùng mã hóa), nhưng họ biết chắc chắn: Bạn nhắn tin cho ai, nhắn vào lúc mấy giờ, cuộc gọi kéo dài bao nhiêu phút, bạn đang dùng iPhone 15 hay con máy Xiaomi tàn tạ, địa chỉ IP của bạn lúc đó ở Hà Nội hay ở tận mũi Cà Mau, thời lượng pin còn bao nhiêu, thậm chí là góc nghiêng của điện thoại. Họ phân tích thói quen của bạn: "À, thanh niên này cứ 11h đêm là gọi điện cho 1 tài khoản nữ, kéo dài 2 tiếng, khả năng cao là đang hẹn hò". Từ cái mớ dữ liệu thô đó, thuật toán AI sẽ vẽ nên một bức chân dung kỹ thuật số cực kỳ hoàn hảo về bạn.
Và đương nhiên, nếu bạn không bật tính năng Mã hóa đầu cuối (End-to-End Encryption - E2EE), nội dung tin nhắn của bạn nằm phơi bày trên máy chủ của Meta. Thuật toán quét từ khóa tự động sẽ chạy rầm rập ngày đêm để lọc xem bạn đang quan tâm đến túi xách Dior, bàn phím cơ Logitech hay định đi du lịch Đà Lạt. Dữ liệu này được đóng gói, phân loại và tống thẳng sang nền tảng quảng cáo Facebook Ads. Đó chính là lý do vừa nhắc bàn phím tối qua, sáng nay quảng cáo đã ập vào mặt.
Đánh giá rủi ro từ những thói quen "chết người"
Mình đi sửa máy tính hộ mấy đứa bạn, thấy bọn nó có thói quen cực kỳ ối dồi ôi. Xin pass wifi? Nhắn qua Messenger. Hỏi số tài khoản ngân hàng? Nhắn qua Messenger. Thậm chí chụp cả mặt trước mặt sau Căn cước công dân (CCCD), sổ đỏ, hợp đồng làm ăn bí mật ném hết vào group chat gia đình hay công ty trên Messenger. Hành vi này cực kỳ rủi ro anh em ạ.
Thứ nhất, rủi ro từ việc "bị hack". Anh em cứ lên các hội nhóm IT mà xem, ngày nào chẳng có chục bài đăng kêu cứu vì bị hack tài khoản Facebook. Bạn lỡ tay click vào một cái link bẩn giả mạo bình chọn hoa hậu, hay tải nhầm cái file có dính mã độc tống tiền (ransomware) đánh cắp cookie... Bùm! Mất acc. Khi kẻ xấu chiếm được quyền truy cập tài khoản, toàn bộ lịch sử tin nhắn Messenger 10 năm qua của bạn biến thành mỏ vàng cho chúng khai thác. Chúng sẽ lục lọi ra ảnh CCCD bạn từng gửi cho người thân, lấy đó đi vay nợ tín dụng đen online. Chúng lấy pass các tài khoản khác bạn từng gửi. Chúng dùng chính danh tính của bạn để nhắn tin mượn tiền người thân. Hậu quả khôn lường.
Thứ hai là quyền sở hữu thông tin. Trong điều khoản của Meta ghi rõ, khi bạn tải lên một bức ảnh (ví dụ ảnh bạn đi chơi), bạn cấp cho họ "giấy phép không độc quyền, có thể chuyển nhượng, cấp phép lại, miễn phí bản quyền và có hiệu lực trên toàn thế giới để lưu trữ, sử dụng, phân phối, sửa đổi...". Mặc dù ảnh vẫn là của bạn, nhưng họ có quyền dùng nó để huấn luyện AI hoặc tối ưu hóa hệ thống mà không cần hỏi bạn mỗi lần lấy ra dùng.
Mã hóa đầu cuối (E2EE) - Liệu có phải là lá chắn thép tuyệt đối?
Gần đây chắc anh em cũng để ý Messenger cập nhật tính năng mã hóa đầu cuối. Các đoạn chat bắt đầu có dòng thông báo "Tin nhắn và cuộc gọi được bảo mật bằng mã hóa đầu cuối". Về lý thuyết kỹ thuật, E2EE có nghĩa là tin nhắn được khóa lại ngay trên điện thoại của bạn, chạy qua đường truyền internet, đến máy chủ của Meta, rồi gửi thẳng đến máy của người nhận. Chỉ có máy của bạn và máy của người nhận mới có chìa khóa để mở bức thư đó ra. Bản thân máy chủ Meta ở giữa cũng chỉ nhìn thấy những đoạn mã loằng ngoằng vô nghĩa.
Nghe thì an toàn tuyệt đối đúng không? Từ từ đã, đừng chủ quan. Nếu bạn chat với người lạ và người đó nhấn nút "Báo cáo" (Report) đoạn chat đó với Facebook (ví dụ báo cáo bạn spam hay lừa đảo). Lúc này, khóa giải mã cục bộ từ thiết bị của người đó sẽ được gửi kèm đoạn chat lên cho đội ngũ kiểm duyệt của Meta để họ đọc và đưa ra án phạt. Nghĩa là cánh cửa mã hóa hoàn toàn có thể bị mở ra từ một phía.
Thêm nữa, E2EE chỉ bảo vệ dữ liệu trên đường truyền. Nếu bạn bị mất điện thoại, hoặc điện thoại bạn bị cài phần mềm gián điệp chụp màn hình (keylogger, spyware) do tải app lậu... thì tin nhắn giải mã hiển thị chình ình trên màn hình cũng bị kẻ gian lấy sạch. Mã hóa giỏi đến mấy cũng vô dụng nếu thiết bị đầu cuối bị chiếm quyền.
Chúng ta nên làm gì để tự bảo vệ mình?
Sống chung với lũ thôi anh em. Bỏ Messenger thì không được vì bạn bè, đối tác, gia đình đều ở đó. Nhưng xài thì phải xài cho khôn.
- Tuyệt đối không gửi giấy tờ tùy thân nhạy cảm: CCCD, hộ chiếu, thẻ tín dụng (nhất là mặt có mã CVV). Nếu bắt buộc phải gửi, hãy dùng tính năng gửi ảnh tự hủy hoặc sau khi đối phương nhận được thì thu hồi tin nhắn ở cả hai phía ngay lập tức.
- Sử dụng Secret Conversation (Cuộc trò chuyện bí mật): Nếu cần bàn chuyện làm ăn cơ mật, hãy bật tính năng trò chuyện bí mật, set thời gian tự hủy tin nhắn sau vài phút.
- Quét dọn lịch sử: Đừng để lịch sử chat từ chục năm trước bám bụi trên đó. Những group chat không còn hoạt động, những đoạn hội thoại chứa thông tin cá nhân cũ, tốt nhất là xóa đi cho nhẹ đầu.
- Bật bảo mật 2 lớp (2FA): Đây là chốt chặn sinh tử cứu anh em khỏi bị cướp tài khoản. Kẻ xấu có pass cũng phải bó tay nếu không có mã OTP từ điện thoại của bạn. Đừng lười, cài ngay đi!
- Tỉnh táo trước đường link lạ: Thấy bạn bè gửi link kiểu "Vào xem ảnh hot của mày này" hay "Vote cho cháu tao thi mẫu nhí", thì bốc máy lên gọi điện thoại thẳng cho nó xem có đúng nó gửi không, hay là nó bị hack mất acc rồi đang đi rải link độc.
Đấy, rảnh rỗi thứ 7 ngồi bóc phốt mổ xẻ tí cho anh em có cái nhìn thực tế. Công nghệ sinh ra để phục vụ con người, nhưng miễn phí thì luôn đi kèm cái giá của nó. Dữ liệu của anh em chính là tiền của bọn tư bản đấy. Mình không có ý dọa dẫm gì đâu, chỉ là mong muốn cộng đồng mạng ở Việt Nam mình, nhất là các bạn trẻ và thế hệ các cô các chú lớn tuổi, có thêm kiến thức để lướt web an toàn hơn.
Nhớ nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé. Đừng ngần ngại để lại bình luận phía dưới nếu anh em từng bị Messenger "nghe lén" rồi hiển thị quảng cáo cực đoan. Mình rất thích đọc và rep comment của anh em!
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
