Mở đầu
Trong thời đại AI hiện nay, người ta chỉ mất chưa đầy 30 giây gõ lệnh là con bot nó nhả ra ngay một bài văn mẫu tả chợ Tết sặc mùi công nghiệp, câu nào câu nấy dài bằng chằn chặn nhưng đọc vào thấy trống rỗng vô hồn kinh khủng. Mình thì vẫn giữ nguyên quan điểm từ ngày đầu lập blog đến giờ: thà ngồi tự vắt chất xám trong não ra kể lại bằng chính trải nghiệm thật của bản thân còn hơn đi copy văn mẫu. Hôm nay anh em hãy tạm gác lại mấy dòng code HTML, CSS hay mấy vụ sập sever mạng xã hội sang một bên nhé.
Mình sẽ cùng các bạn đi tìm lời giải cho câu hỏi: Phiên chợ cuối năm: Vì sao đi chợ Tết cũng là một nét văn hóa?
1. Ký ức những buổi sáng rét buốt xách làn theo mẹ và bà ngoại đi chợ
Mình không biết các bạn ở miền Nam hay miền Trung đi chợ Tết có giống ngoài Bắc tụi mình không, chứ đối với một đứa sinh ra và lớn lên ở miền Bắc như mình thì phiên chợ những ngày 26, 27 đến chiều 30 Tết luôn gắn liền với cái combo thời tiết "đặc sản": mưa phùn và mưa bụi. Hạt mưa nhỏ li ti thôi. Mắt thường nhìn ra trời chỉ thấy xám xịt âm u như khói, nhưng cứ bước chân ra khỏi ngõ một lúc không mặc áo mưa là tóc tai với vai áo khoác ướt đẫm từ lúc nào không hay.
Hồi mình còn bé tí chưa có điện thoại thông minh để nằm đắp chăn lướt tiktok như bây giờ đâu, cứ tầm 5 rưỡi 6 giờ sáng ngày 28 Tết về quê là đã thấy bà ngoại với mẹ lục đục dậy từ đời nào rồi. Cái cảm giác bước từ trong chăn ấm ra ngoài sân gạch nó buốt thấu xương luôn ấy. Thế mà nghe mẹ gọi "Vũ ơi dậy đi chợ Tết với mẹ không?" là tỉnh như sáo, vội vàng xỏ đôi giày chạy bám đuôi theo ngay.
Đi chợ ngày thường thì mình chúa ghét vì đường đất lầy lội bẩn giày, nhưng chợ cuối năm thì khác hẳn. Vừa mới rẽ vào đến đầu cổng chợ huyện thôi là một thứ mùi hương hỗn hợp đặc trưng xộc thẳng vào mũi khiến bất kỳ ai đi xa quê lâu ngày cũng phải rưng rưng. Đó là mùi ngai ngái của những bó lá dong rừng vừa mới cắt còn đọng nước mưa, trộn lẫn với mùi thơm nồng ấm của những thẻ hương trầm, hương bài, rồi cả cái mùi hăng hắc thanh khiết của những mớ rau mùi già để đun nước tắm chiều 30 Tết. Tất cả quyện lại với tiếng người gọi nhau í ới, tiếng xe máy bóp còi inh ỏi, tiếng gà trống nhốt trong lồng đập cánh phành phạch tạo nên một thứ âm thanh hỗn độn mà cứ gọi là phê không tả được.
Mình đi theo mẹ thực chất nhiệm vụ chính chỉ là làm "cửu vạn" xách hộ cái làn nhựa đựng măng khô, miến dong, mộc nhĩ, nấm hương thôi. Cầm cái túi đồ nặng trĩu làm mấy ngón tay đỏ ửng cả lên vì lạnh, nhưng chỉ cần đi qua hàng quà sáng ở góc chợ, được bà ngoại dúi cho chiếc bánh rán mật nóng hổi vừa vớt từ chảo mỡ sôi xèo xèo hay bát bánh đúc nóng chan nước mắm mỡ hành bốc khói nghi ngút là mọi cơn lạnh bay màu sạch sẽ. Những ký ức mộc mạc đó nếu chỉ ngồi nhà bấm đặt hàng trên điện thoại thì cả đời này cũng chẳng bao giờ mua được.
2. Đi chợ Tết thực chất là đi mua sắm hay đi tìm "hơi người"?
Nhiều người thời nay hay thắc mắc bảo siêu thị lớn mở cửa đến tận trưa 30 Tết, điều hòa ấm áp, sàn gạch bóng loáng sạch sẽ, giá niêm yết sẵn trên mã vạch, thậm chí lười nữa thì lên mạng đặt ship tận cổng, tội gì phải chen chúc nhau ở mấy cái chợ truyền thống chật chội làm gì cho khổ?
Câu trả lời nằm ở đúng hai chữ: Hơi người.
Các bạn cứ thử để ý mà xem, bước vào siêu thị lớn ai cũng đẩy một chiếc xe hàng kim loại, mặt cúi gằm vào điện thoại xem danh sách đồ cần mua, ra quầy thu ngân quét mã QR "tít" một cái rồi xách túi đi thẳng về nhà. Chẳng ai nói với ai câu nào. Không một lời hỏi thăm. Nhưng ở phiên chợ cuối năm thì hoàn toàn ngược lại! Có những gia đình tủ lạnh ở nhà đã nhồi nhét đầy ắp thịt thà giò chả từ hôm 25 Tết rồi, chẳng thiếu thứ gì cả, ấy thế mà sáng 29, 30 Tết vẫn cứ phải dắt xe dạo một vòng qua chợ. Không đi là thấy chân tay bứt rứt, thấy cái Tết trong nhà mình như đang thiếu hụt đi một mảnh ghép cực kỳ lớn.
Người Việt mình đi chợ Tết đâu phải chỉ để thực hiện giao dịch "tiền trao cháo múc". Người ta ra chợ để ngắm nhìn sự hối hả của phố phường, để gặp lại những gương mặt thân quen sau cả một năm trời bôn ba làm ăn xa xứ. Đang đứng chọn bó hoa lay ơn hay cành đào phai, tự nhiên nghe tiếng vỗ vai cái bốp: "Ơ kìa bác, con bác năm nay về ăn Tết hôm nào thế?" hay "Mày về quê lúc nào mà không nhắn tao tiếng?". Thế là đứng tấp luôn vào lề đường buôn đủ thứ chuyện trên trời dưới biển từ chuyện mùa màng, chuyện con cái thi cử cho tới chuyện kinh tế năm qua làm ăn khó khăn ra sao, mặc kệ dòng người xung quanh đang chen chân nhích từng chút một.
Ngay cả chuyện mặc cả trả giá ở chợ Tết nó cũng mang một cái nét tâm lý rất riêng biệt. Ngày thường các bà các mẹ đi chợ có khi bớt một hai nghìn tiền hành tiền rau cũng tính toán kỹ lắm, nhưng vào phiên chợ những ngày giáp Tết thì ai cũng xởi lởi hơn hẳn. Người mua có trả xuống một chút cũng chỉ để lấy cái thú giao tiếp chợ búa, còn người bán thì vừa cân hàng vừa cười tươi rói, nhón tay bỏ thêm cho khách vài quả ớt đỏ hay nhánh gừng tươi rồi kèm theo câu chúc: "Em biếu bác thêm tí lộc về cúng ông bà cho cả năm may mắn nhé!". Cái tình người mộc mạc ấy chính là thứ keo gắn kết cộng đồng mà không một thuật toán mạng xã hội nào mô phỏng nổi.
3. Những góc hàng "độc quyền" làm nên linh hồn phiên chợ chiều cuối năm
Nếu bóc tách sâu vào từng ngóc ngách của một phiên chợ Tết truyền thống từ quê ra phố, anh em sẽ nhận ra có những gian hàng chỉ xuất hiện duy nhất vào đúng tuần lễ cuối cùng của năm âm lịch:
Dù bây giờ nhiều nhà ở thành phố chuyển sang mua bánh chưng gói sẵn cho nhanh gọn lẹ, nhưng ở chợ Tết thì dãy hàng bán lá dong xanh mướt xếp thành từng chồng cao ngất vẫn luôn đông nghịt khách đứng chọn. Người có kinh nghiệm đi chợ chỉ cần nhìn qua phiến lá bầu tròn, màu xanh đậm, cuống lá hơi đỏ là biết ngay lá dong bánh tẻ gói bánh vừa dền vừa xanh ruột. Tiếng chẻ lạt giang lách tách bên cạnh mùi ngô nếp, đỗ xanh hạt tiêu vàng ươm tạo nên một khung cảnh rộn ràng đúng chất cổ truyền.
Mình học ở trường THPT Việt Đức ngay gần khu vực phố cổ Hà Nội, cứ mỗi dịp sát Tết đi học về lượn qua mạn chợ hoa Hàng Lược, Phùng Hưng là lại bắt gặp những gánh hàng rong bán từng bó mùi già đã trổ hoa trắng li ti và kết hạt tròn xoe. Những quả cau tươi xanh bóng với lá trầu không cánh phượng tưởng chừng như chỉ người già mới biết tới, nhưng vào phiên chợ cuối năm lại là mặt hàng không thể thiếu trên mâm cúng tất niên của mọi gia đình Việt để tưởng nhớ tổ tiên nguồn cội.
Nhắc đến chợ Tết mà bỏ qua chợ hoa đào, hoa mai, quất cảnh thì coi như mất đi một nửa linh hồn. Đi chợ hoa ngày Tết thực sự là một cuộc thưởng lãm nghệ thuật dân gian ngoài trời, nơi người ta đi ngắm cái thế cây "ngũ phúc", đi tìm những nụ đào bích hàm tiếu chúm chím chờ bung nở đúng sáng mùng 1.
À rồi, nói đến chợ hoa chiều 30 Tết thì mình cũng muốn chia sẻ thẳng thắn góc nhìn cá nhân của mình về một hiện tượng khá nhức nhối mấy năm gần đây. Nhiều người hiện nay có thói quen truyền tai nhau kinh nghiệm "đợi đến trưa hoặc chiều tối 30 Tết mới ra chợ hoa ép giá giải cứu". Mình từng tận mắt chứng kiến những bác nông dân trồng đào trồng quất cả năm trời dầm mưa dãi nắng, đến chiều 30 Tết mặt mũi hốc hác ngồi co ro bên đống cành đào ế, thậm chí có người uất ức phải cầm dao chặt bỏ gốc cây chứ nhất quyết không chịu bán rẻ như cho trước những lời trả giá quá đáng của một bộ phận người đi chợ muộn. Đi chợ Tết là để mua niềm vui, mua tài lộc và may mắn về nhà thờ cúng tổ tiên, nếu chúng ta mua được một cành hoa đẹp với cái giá vừa vặn công sức người trồng thì niềm vui đó mới thực sự trọn vẹn cho cả đôi bên, chứ đừng biến nét đẹp đi chợ chiều cuối năm thành cuộc mặc cả tàn nhẫn trên mồ hôi nước mắt của người nông dân.
4. Khi thương mại điện tử lên ngôi, vì sao chợ Tết truyền thống vẫn không thể bị xóa sổ?
Bản thân mình là một người làm về công nghệ, viết code web và tiếp xúc với môi trường số 24/7 nên mình hiểu rất rõ sức mạnh của việc mua sắm trực tuyến. Chỉ cần nằm trên giường lướt vài phiên livestream trên tiktok hay mở các sàn thương mại điện tử ra là từ mứt Tết, hạt dưa, bánh kẹo ngoại nhập cho tới cả cây thông, cành đào giả đều có shipper giao tới tận cửa nhà. Nhanh. Rẻ. Đỡ tốn công đi lại.
Thế nhưng sự tiện lợi tối đa đó lại vô tình giết chết một thứ cảm xúc vô giá của ngày Tết: Sự háo hức mong chờ.
Khi bạn click chuột đặt một món đồ Tết trên mạng, mọi trải nghiệm giác quan của bạn bị thu hẹp lại trong cái màn hình điện thoại phẳng lì hơn 6 inch. Bạn không được tự tay nâng lên đặt xuống một quả bưởi Diễn vàng ươm để ngửi mùi tinh dầu thơm ngát trên vỏ, không được nếm thử một miếng mứt gừng cay nồng ấm sực nơi đầu lưỡi do chính tay cô bán hàng mời chào, và cũng chẳng có cơ hội hòa mình vào dòng người tấp nập dưới tiết trời se lạnh cuối đông.
Chợ Tết truyền thống tồn tại bền bỉ qua hàng trăm năm lịch sử dân tộc bởi vì nó không đơn thuần là một địa điểm kinh tế, mà nó là một "không gian văn hóa sống". Ở đó có sự giao thoa giữa các thế hệ: người già đi chợ để tìm lại hoài niệm xưa cũ, người trung niên đi chợ để vun vén chăm lo cho mâm cơm đoàn viên tươm tất, còn đám trẻ con và thanh thiếu niên GenZ tụi mình đi chợ Tết là để học cách quan sát cuộc sống thực tế, học cách chọn nải chuối xanh số lẻ sao cho đẹp mắt bày mâm ngũ quả, và cảm nhận nhịp đập rộn ràng của quê hương mình trước thời khắc chuyển giao năm mới.
Một phiên chợ cuối năm dù ở vùng quê nghèo hay giữa lòng phố cổ Hà Nội đều mang trong mình sứ mệnh đặc biệt: Gói ghém lại mọi vất vả lo toan của 365 ngày cũ và mở ra niềm hy vọng ấm no, sum vầy cho một năm mới sắp sang.
5. Đi chợ Tết cũng là một liệu pháp "chữa lành" tâm hồn dịp cuối năm
Nghe thì có vẻ hơi văn vở đúng không anh em? Nhưng thật sự là như vậy đấy. Suốt cả một năm dài đằng đẵng chúng ta đã phải chạy đua với đủ thứ áp lực cuộc sống rồi, người lớn thì đau đầu vì cơm áo gạo tiền,KPI công ty, người trẻ học sinh sinh viên tụi mình thì quay cuồng với điểm số, bài vở, kỳ thi nối tiếp kỳ thi. Nhiều lúc mệt mỏi đến mức chỉ muốn thu mình lại trong phòng kín.
Những ngày cuối năm, thử cất chiếc điện thoại vào túi quần, khoác thêm chiếc áo ấm rồi bước chân ra phiên chợ Tết gần nhà mà xem. Nhìn những gánh hàng hoa rực rỡ sắc đỏ sắc vàng, nhìn nụ cười tất bật nhưng đầy hy vọng của những cô chú tiểu thương, nhìn cảnh các gia đình tay xách nách mang chuẩn bị cho bữa cơm tất niên, tự nhiên bạn sẽ thấy lòng mình dịu lại. Mọi muộn phiền hay những chuyện không vui của năm cũ bỗng trở nên nhỏ bé. Chúng ta nhận ra rằng sau tất cả những giông bão ngoài xã hội, đích đến cuối cùng của mỗi con người vẫn là sự bình yên bên mâm cơm gia đình chiều 30 Tết.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé. Nếu các bạn có những kỷ niệm đáng nhớ nào về những buổi đi chợ Tết cùng gia đình thì đừng ngần ngại để lại commnet tương tác và chia sẻ bài viết này ở phía dưới cho mình và mọi người cùng đọc nha!
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
Copyright © Tết Pro
