Mở đầu
Hello, xin chào tất cả quý vị độc giả và anh em đã quay trở lại với bài viết tiếp theo của Tết Pro! Mấy ngày hôm nay thời tiết Hà Nội bắt đầu chuyển mình sang thu rõ rệt rồi, sáng sớm mình xách cặp đi học trên đường THPT Việt Đức mà gió heo may thổi se se lạnh cứ gọi là phê. Tự dưng cái tiết trời lành lạnh này làm mình bồi hồi nhớ đến không khí những ngày giáp Tết kinh khủng khiếp. Chắc những anh em nào theo dõi mình từ lâu thì cũng biết ngoài mảng share code lỏ và công nghệ ra, mình từng có khoảng thời gian rất dài ăn ngủ cùng 2 đứa con tinh thần là blog "Đêm Giao Thừa" và "Chiều Cuối Năm" trước khi nhượng lại cho bên công ty khác quản lý và giữ lại mỗi blog "Tết Pro".
Hôm cuối tuần vừa rồi mình có dịp về quê thăm bà ngoại, lúc hai bà cháu ngồi ngoài hiên bóc mấy múi bưởi thì bà lại kể chuyện ngày xưa các cụ ăn Tết ở làng quê Bắc Bộ như thế nào. Nghe bà kể xong mình mới giật mình ngẫm lại. Giới trẻ Gen Z tụi mình bây giờ cứ mở mồm ra là than "Tết nhạt", Tết chẳng có gì ngoài nằm nhà lướt Tiktok, cày phim trên Youtube hay đi cà phê chụp ảnh check-in. Nhưng sự thật không phải do cái Tết nó nhạt đi đâu anh em ạ, mà là do hàng loạt những phong tục Tết xưa cực kỳ thú vị, độc lạ của ông cha ta đã bị "bay màu" theo năm tháng mà thế hệ tụi mình chưa từng được nghe tới chứ đừng nói là trải nghiệm.
Hôm nay mình quyết định gác lại đống đề cương ôn thi lớp 12 sang một bên để ngồi gõ phím, dẫn anh em đi ngược dòng thời gian khám phá 10 phong tục Tết cổ truyền siêu đặc biệt mà mình dám cá là 90% người trẻ ngày nay nghe xong đều phải ngơ ngác. Cùng mình tìm hiểu ngay nhé!
1. Nhóm phong tục "Tâm linh & Trấn trạch" chiều 30 Tết
Nếu như bây giờ chiều 30 Tết của tụi mình chỉ xoay quanh việc dọn nhà bở hơi tai, tắm nước lá mùi già rồi lên đồ đi xem bắn pháo hoa, thì ngày xưa các cụ có những nghi thức bảo vệ ngôi nhà trước thềm năm mới cực kỳ nghiêm ngặt và mang đậm màu sắc huyền bí.
1.1. Tục "Khảo cây" (Dọa cây ăn quả) chiều 30 và sáng mùng 1 Tết
Nghe cái tên "khảo cây" hay "dọa cây" thôi là anh em đã thấy lạ hoắc rồi đúng không? Hồi mình mới nghe bà ngoại kể mình còn tưởng bà trêu mình cơ. Nhưng đây là phong tục có thật 100% ở các vùng quê miền Bắc ngày xưa nhé. Vào chiều 30 Tết hoặc sáng sớm mùng 1, đối với những cây ăn quả lâu năm trong vườn như cây mít, cây bưởi, cây nhãn mà năm vừa rồi lười ra quả hoặc quả bị sâu rụng hết, gia chủ sẽ làm lễ "dọa chặt cây".
Cách làm của các cụ ngày xưa vừa hài hước lại vừa đáng yêu cực kỳ. Sẽ có 2 người phối hợp đóng kịch với nhau: một đứa trẻ con trèo tọt lên chạc cây ngồi, còn người lớn ở dưới cầm sống dao dựa (loại dao to đùng để bổ củi ấy) gõ côm cốp vào gốc cây rồi quát lớn: "Năm nay mày có ra quả không thì bảo? Không ra quả tao chặt làm củi đun bánh chưng bây giờ!". Lúc này đứa trẻ ở trên cây sẽ đóng vai cái cây, sợ hãi trả lời vọng xuống: "Dạ có ạ! Năm nay tớ xin ra quả sai trĩu cành từ gốc đến ngọn, đừng chặt tớ nhé!". Sau màn hỏi cung đó, người ở dưới sẽ lấy một miếng bánh chưng hoặc phết một chút vôi trắng nhét vào kẽ vỏ cây coi như thưởng "lộc Tết" cho cây. Hồi lớp 8 mình từng thử làm trò này với cậu mình ở gốc cây mít sau vườn nhà bà, chẳng biết có phải do tâm linh hay do trùng hợp mà mùa hè năm sau cây mít đấy bói ra tận mười mấy quả to đùng luôn.
1.2. Vẽ cung tên bằng vôi bột trắng kèm dựng Cây Nêu
Cây nêu thì chắc ai học văn trong sách giáo khoa cũng biết qua sự tích "Cây nêu ngày Tết" của Phật và Quỷ rồi. Nhưng dựng cây nêu ngày xưa không chỉ đơn giản là chặt cây tre cắm trước sân đâu. Ngọn cây nêu phải để lại chùm lá tươi, treo lủng lẳng chiếc khánh sành để gió thổi kêu leng keng, cộng thêm bó lá dứa, cành đa, lông gà tẩm máu chó để trấn yểm.
Đặc biệt nhất là phần dưới đất mà giới trẻ ngày nay hầu như không ai còn thấy: tục rắc vôi bột thành hình chiếc cung và mũi tên. Vào chiều 30 Tết, sau khi dựng nêu xong, ông cha ta sẽ lấy vôi bột trắng rắc kín các góc sân và vẽ ngay trước cổng nhà hình một chiếc cung (hoặc chiếc nỏ) đang giương sẵn mũi tên bắn thẳng ra phía ngoài đường. Ý nghĩa của mũi tên vôi trắng này là để cảnh cáo tà ma, quỷ dữ và những điều xui xẻo của năm cũ không được phép bước chân qua cổng vào quấy phá gia đình trong 3 ngày Tết. Một lưu ý sống còn khi vẽ là mũi tên bắt buộc phải hướng ra ngoài cổng, ai mà ngơ ngác vẽ mũi tên quay ngược vào trong nhà là coi như tự rước họa vào thân luôn đó.
1.3. Tục "Giấu chổi" trước giờ Giao Thừa
Theo tích xưa kể lại, thần tài giữ của trong nhà ẩn thân dưới hình dáng nàng Như Nguyệt ở trong đống rác và cây chổi. Các cụ quan niệm rằng vào đêm 30 rạng sáng mùng 1, nếu để cây chổi hớ hênh ngoài sân rồi chẳng may bị kẻ gian lấy trộm mất cây chổi đó, thì cả năm mới gia đình sẽ bị quét sạch sành sanh tiền bạc, làm ăn lụi bại không ngóc đầu lên được. Bởi vậy mới có chuyện đêm 30 Tết, bên cạnh việc khóa cổng cẩn thận thì việc đầu tiên các bà, các mẹ làm sau khi quét dọn xong xuôi là đem giấu biệt cái chổi đi.
1.4. Tục "Niêm giếng" (Đóng cửa giếng nước)
Thời đại bây giờ nhà nào cũng dùng nước máy sạch chạy vèo vèo qua đường ống nhựa, bật vòi một phát là có nước tắm giặt nên phong tục này biến mất hoàn toàn cũng là điều dễ hiểu. Còn cách đây vài chục năm về trước, nguồn sống của cả gia đình hay cả xóm đều phụ thuộc vào cái giếng khơi đào sâu dưới lòng đất.
Vào chiều 30 Tết, các thanh niên trai tráng trong nhà sẽ phải gánh nước giếng đổ cho đầy ắp tất cả các chum, vại, bể nước mưa trong sân để đủ dùng cho hết ngày mùng 3 Tết. Sau gánh nước cuối cùng, gia chủ sẽ làm lễ cúng Thần Giếng (vị thần cai quản mạch nước ngầm), rồi dùng một tấm ván gỗ hoặc dán một tờ giấy hồng điều lên thành giếng để "niêm phong" giếng lại. Con người làm lụng vất vả cả năm còn được nghỉ Tết, huống chi là cái giếng nước và vị thần giữ nước cho gia đình, đúng không nào? Trong suốt 3 ngày đầu năm, không ai được phép thả gầu xuống múc nước làm động mặt giếng, vừa là để giữ cho mạch nước trong lành, vừa tránh làm kinh động đến long mạch tài lộc của gia đình.
2. Những phong tục "Săn lộc & Bói vận mệnh" đêm Giao Thừa cực độc
Đêm Giao Thừa không chỉ có cúng ngoài trời và hái lộc đầu xuân đâu anh em ạ. Ngày xưa khi chưa có internet, chưa có mạng xã hội Facebook hay Threads để lên đăng status chúc Tết, người dân Việt Nam có những hoạt động đón Giao Thừa vừa nhộn nhịp vừa hồi hộp không kém gì xem kết quả xổ số.
Nhiều bạn trẻ bây giờ cứ tới tháng 10 là hào hứng hóa trang đi xin kẹo Halloween của phương Tây, mà không hề biết rằng ông cha ta ngày xưa cũng có một phong tục đi gõ cửa từng nhà đêm 30 Tết chất hơn nước cất mang tên "Xúc xắc xúc xẻ". Vào đêm trừ tịch, từng tốp trẻ em trong làng sẽ mặc quần áo đẹp, cầm theo một ống tre (hoặc ống nứa) bên trong bỏ sẵn vài đồng xu bằng đồng.
Cả bọn sẽ kéo nhau đi khắp xóm, dừng trước cổng những nhà còn sáng đèn, vừa lắc ống tre cho đồng xu bên trong kêu "xúc xắc, xúc xẻ" vui tai, vừa đồng thanh hát vang bài đồng dao: "Xúc xắc xúc xẻ, năm mới năm mẻ, nhà nào còn đèn còn lửa, mở cửa cho chúng tôi vào, bước lên giường cao, thấy đôi rồng ấp, bước xuống giường thấp, thấy đôi rồng chầu...". Gia chủ nghe tiếng lắc ống tre và lời hát chúc tụng rộn ràng sẽ vui vẻ mở cổng, thưởng cho lũ trẻ vài đồng tiền lẻ hoặc bánh kẹo lấy may. Tiếng đồng xu va vào ống tre đêm Giao Thừa được tin là âm thanh xua đuổi tà khí và gọi tiếng tiền bạc sinh sôi nảy nở cho gia chủ. Tiếc là giờ ở thành phố nhà nào cũng cửa đóng then cài kín mít, trẻ con mà ra gõ cửa đêm 30 khéo lại bị hàng xóm mắng cho ấy chứ.
Cái này mới gọi là đỉnh cao của sự hồi hộp này! Ngày xưa các cụ gọi đây là tục "Hính" (hay xuất hành nghe điềm). Vào đúng thời khắc bước sang canh đầu của năm mới, người muốn xem vận mệnh của mình trong năm tới sẽ thắp hương khấn vái Táo Quân (Vua Bếp). Sau đó, họ cầm chiếc môi múc canh (hoặc cái muôi dừa) xoay một vòng trên mặt bàn bếp; cán muôi chỉ về hướng nào thì họ sẽ lặng lẽ bước ra khỏi cửa nhà đi về đúng hướng đó.
Khi đi trên đường hoặc đứng nấp gần cửa sổ nhà hàng xóm, họ sẽ lắng tai nghe xem câu nói đầu tiên mà mình vô tình bắt gặp từ miệng người khác là gì để tự luận giải điềm báo cho cả năm. Ví dụ vừa bước ra ngõ mà nghe thấy nhà hàng xóm đang cười nói câu "Nở đẹp quá!" hay "Đầy ắp rồi!" thì cứ gọi là mừng rớt nước mắt vì năm đó chắc chắn làm ăn phát đạt, thi cử đỗ đạt. Ngược lại, nếu chẳng may nghe phải câu "Hết sạch rồi" hay "Vỡ mất rồi" thì mặt mũi tái mét, cả năm đấy làm gì cũng phải dè chừng cẩn thận.
Vào thời kỳ mà ông bà mình còn làm nông nghiệp lúa nước phụ thuộc hoàn toàn vào ông trời, chẳng có trung tâm dự báo khí tượng thủy văn hiện đại hay siêu máy tính phân tích El Nino, La Nina như bây giờ, thì tiếng gà gáy đêm Giao Thừa chính là bản tin dự báo thời tiết đầu năm.
Đêm 30 Tết, các cụ thường thức trắng bên nồi bánh chưng và dỏng tai nghe tiếng gà trống gáy đầu tiên của xóm. Nếu con gà trống cất tiếng gáy vang, dài hơi, dõng dạc và các con gà nhà khác đồng loạt gáy nối tiếp nhau râm ran thì năm đó mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Còn nếu gà gáy cụt ngủn một tiếng rồi im bặt, hoặc gáy lệch quẻ lạc giọng, các cụ sẽ lo lắng năm mới dễ có hạn hán, bão lũ hoặc dịch bệnh mất mùa.
Bây giờ nhà ai cũng dùng bếp từ, bếp hồng ngoại hoặc bật lửa gas bấm cái "tách" là xong. Nhưng ngày xưa việc giữ "ngọn lửa gốc" trong gian bếp qua đêm Giao Thừa là chuyện hệ trọng bậc nhất. Nhiều làng quê miền Bắc có tục lệ đêm Giao Thừa các bô lão làm lễ lấy lửa thiêng ở đình làng, sau đó người dân cầm đuốc hoặc bùi nhùi rơm rước ngọn lửa đỏ rực đó về thắp lên bếp củi nhà mình để cầu một năm mới ấm no, rực rỡ.
Cũng chính vì chữ "Lửa" tượng trưng cho sự may mắn, đỏ đắn (đỏ như lửa), còn chữ "Nước" tượng trưng cho nguồn tài lộc dồi dào ("tiền vào như nước"), nên bước sang sáng mùng 1 Tết, người xưa kiêng tuyệt đối việc sang nhà nhau xin lửa hoặc xin nước. Ai mà sáng mùng 1 sang nhà hàng xóm bảo "Cho cháu xin tí lửa châm thuốc" là gia chủ tối sầm mặt mũi lại ngay, vì người ta sợ cho lửa đi là cho hết cái may mắn, cả năm làm ăn đen đủi thất thoát.
3. Những chi tiết tinh tế trong thờ cúng và trang trí nhà cửa đã bị lãng quên
Càng tìm hiểu sâu vào kho tàng văn hóa Tết Việt, mình càng thấy thế hệ đi trước tỉ mỉ đến từng chi tiết nhỏ nhặt nhất. Có những thứ ngày nay chúng ta vẫn làm theo thói quen nhưng lại cắt bớt hoặc làm sai lệch đi phần hồn cốt ban đầu của nó.
3.1. Tục "Gác đòn đông" và dán tranh Gà – Lợn trấn giữ chuồng trại
Bây giờ mỗi dịp Tết đến, người ta thường mua tranh Đông Hồ về đóng khung kính treo ở phòng khách cho sang trọng, mang tính chất trang trí nghệ thuật là chính. Nhưng ở nông thôn miền Bắc xưa kia, tranh Tết (đặc biệt là dòng tranh Đông Hồ và tranh Kim Hoàng) được mua về để dán trực tiếp bằng hồ nếp lên cánh cửa gỗ, tường đất, thậm chí dán ngay ở... cửa chuồng lợn, chuồng gà!
Mỗi bức tranh đều mang một nhiệm vụ riêng: tranh "Gà đại cát" dán ở cửa chính để gọi ánh sáng và xua đuổi tà ma; tranh "Lợn đàn" với xoáy âm dương trên mình lợn được dán ở gian bếp hoặc khu chăn nuôi để cầu gia súc sinh sôi khỏe mạnh, không bị dịch bệnh chết toi. Kèm theo đó là tục "Gác đòn đông": người dân sẽ chọn hai cây mía tím thật to, thẳng tắp, còn nguyên ngọn lá xanh tươi để dựng hai bên bàn thờ tổ tiên (gọi là gậy ông vải), hoặc gác một cành tre/cây mía lên xà nhà trên nóc mái để làm chỗ dựa vững chắc nối liền đất trời, giúp ông bà tổ tiên theo đó mà đi về sum họp cùng con cháu.
3.2. Chọn đúng màu mũ cho 12 vị Quan Hành Khiển đêm Giao Thừa
Mình dám chắc 100% là đa số các bạn trẻ khi phụ bố mẹ bày mâm cúng Giao Thừa ngoài trời đều thấy trên mâm có một bộ mũ áo giấy (vàng mã), nhưng chẳng mấy ai để ý tại sao mỗi năm cái mũ đấy lại có một màu sắc khác nhau! Hồi mình viết bài cho blog "Đêm Giao Thừa", mình đã phải ngồi đọc nát cả đống tài liệu cổ mới hiểu rõ quy luật này.
Theo quan niệm dân gian phương Đông, có tất cả 12 vị Quan Hành Khiển (tương ứng với 12 con giáp từ Tý đến Hợi) được Ngọc Hoàng cử xuống hạ giới làm "chủ tịch" cai quản nhân gian, mỗi vị làm nhiệm vụ đúng 1 năm rồi bàn giao sổ sách cho vị tiếp theo vào đúng thời khắc Giao Thừa. Chính vì lễ cúng Giao Thừa ngoài trời là lễ "tiễn cựu nghinh tân" (tiễn quan cũ, đón quan mới), nên màu sắc mũ, áo, ngựa giấy của vị Hành Khiển và Phán Quan năm đó phải tuân theo đúng Ngũ Hành của từng vị Vương (lúc thì màu vàng, lúc màu trắng, màu xanh, màu đỏ, màu đen). Bà ngoại mình ở quê năm nào trước khi đi chợ Tết cũng phải giở quyển lịch vạn niên ra tra xem năm nay là vị Vương nào đương nhiệm, mặc áo màu gì để dặn người bán hàng mã lấy cho chuẩn chỉnh, không bao giờ có chuyện mua đại một bộ giống nhau từ năm này qua năm khác đâu.
Văn hóa Tết cổ truyền của người Việt Nam chúng ta thực sự là một kho tàng khổng lồ chứa đựng triết lý sống gắn liền với thiên nhiên và lòng biết ơn cội nguồn. Dù nhiều phong tục xưa nay không còn phù hợp với nhịp sống đô thị hiện đại, nhưng việc tìm hiểu và ghi nhớ chúng sẽ giúp người trẻ chúng mình trân trọng hơn giá trị của hai chữ "Gia Đình" và "Tết Việt".
Tại sao người trẻ chúng mình nên biết về những phong tục này?
Ngồi gõ một mạch tới đây thì đồng hồ trên góc màn hình máy tính của mình cũng đã điểm gần nửa đêm rồi. Thú thật với anh em, bản thân mình cũng là một đứa Gen Z sinh năm 2009 lớn lên giữa lòng thủ đô Hà Nội, hàng ngày tiếp xúc với code web, Cloudflare, API và công nghệ hiện đại. Thế nhưng mỗi lần được nghe người lớn kể về những phong tục Tết xưa như đi "Xúc xắc xúc xẻ", "Khảo cây" hay "Niêm giếng", mình lại cảm thấy một sự cuốn hút rất lạ kỳ.
Những phong tục ấy cho thấy ngày xưa dù ông bà mình thiếu thốn trăm bề về vật chất, làm gì có điện thoại thông minh hay mạng internet tốc độ cao, nhưng đời sống tinh thần của họ lại vô cùng phong phú và gắn kết. Họ đối xử với cái cây trong vườn, cái giếng nước ngoài sân hay cây chổi góc nhà như những người bạn có linh hồn, biết nghỉ ngơi và biết sẻ chia. Biết về Tết xưa không phải để chúng ta bắt ép cuộc sống hiện tại phải quay về thời cổ đại, mà là để mỗi khi Tết đến xuân về, chúng ta có thêm câu chuyện để ngồi thủ thỉ cùng ông bà, bố mẹ bên ấm trà nóng, thay vì mỗi người ôm khư khư một chiếc màn hình điện thoại vô cảm.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé. Nếu quê các bạn vẫn còn giữ được một trong những phong tục cổ truyền độc lạ trên đây, hãy để lại một lượt share và commnet ở phía dưới cho mình và mọi người cùng biết với nha!
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
Copyright © Tết Pro
