Mở đầu
Hello, xin chào tất cả các bạn độc giả yêu quý đang đọc bài viết tiếp theo của mình cũng như anh em đã theo dõi đồng hành cùng Tết Pro suốt thời gian vừa qua. Mấy ngày hôm nay thời tiết Hà Nội bắt đầu chuyển sang cuối thu se se lạnh vào sáng sớm rồi, đi học sớm phóng xe ngoài đường mà gió thổi qua áo đồng phục cứ gọi là lành lạnh phê phết. Chắc hẳn giờ này nhiều bạn học sinh cuối cấp như mình đang phải bù đầu bù cổ vào đống đề cương ôn thi THPTQG 2027, bài vở trên trường chất thành đống nhưng không hiểu sao ngồi vào bàn học nhìn lá bàng ngoài cửa sổ rụng mà đầu óc mình lại cứ bay đi đâu ấy, tự dưng lại nhớ đến cái không khí Tết quê kinh khủng khiếp.
Thú thật với anh em là trong thời đại AI phát triển rầm rộ như bây giờ, bạn chỉ cần gõ vài chữ lên thanh công cụ tìm kiếm là chưa đầy 30 giây sau con AI nó đã nhả ra cho bạn hàng tá bài văn mẫu viết về ngày Tết cổ truyền rồi. Nhưng đọc mấy bài đó nó cứ khô khan, vô hồn và sặc mùi công nghiệp thế nào ấy, câu nào câu nấy dài bằng chằn chặn nhau đọc chán chả buồn lướt tiếp. Thế nên hôm nay nhân lúc vừa làm xong đề toán, mình quyết định phủi bụi bàn phím, dùng chính trí não và chất xám của bản thân để ngồi đây mở mồm bốc phét, tâm sự và dẫn các bạn về thăm một cái Tết ở làng quê Bắc Bộ thật sự ngoài đời nó diễn ra đặc biệt như thế nào nhé!
1. Tết quê bắt đầu từ tận 23 tháng Chạp chứ không đợi đến đêm 30
Nếu như ở trên phố, bố mẹ chúng ta còn phải đi làm quần quật đến tận ngày 27, 28 Tết mới được nghỉ làm để đi sắm sửa vội vàng thì ở các vùng làng quê Bắc Bộ, cái hơi thở của mùa xuân nó đã len lỏi vào từng ngõ xóm ngay từ hôm 23 tháng Chạp tiễn ông Công ông Táo về trời rồi. Mình nhớ mỗi lần được nghỉ Tết sớm về quê bà ngoại, vừa bước chân qua cái cổng làng xây gạch đỏ cũ kỹ thôi là một bầu không khí hoàn toàn khác biệt ập vào mặt. Không còn tiếng còi xe inh ỏi tắc đường lúc tan tầm, thay vào đó là tiếng loa truyền thanh của xã phát nhạc xuân rộn ràng từ sáng sớm tinh mơ.
Cái loa xã ở quê nó thần kỳ lắm anh em ạ. Bình thường trong năm nghe ông trưởng thôn đọc thông báo tiêm phòng hay họp thôn lúc 5 giờ sáng thì hơi bị ức chế đấy, nhưng cứ đến tầm 25, 26 Tết mà nghe loa phát mấy bài nhạc xuân bất hủ hay bài nhạc chế Tết của anh Vanh Leg vang vọng qua cánh đồng gặt trơ gốc rạ là lòng cứ thấy nôn nao rạo rực không tả được.
2. Phiên chợ quê cuối năm và tục "ăn đụng" lợn vui như trảy hội
Bây giờ siêu thị với sàn thương mại điện tử tiện lợi đến tận răng, ấn đặt hàng trên điện thoại cái là shipper giao đến tận cổng, nhưng ở làng quê miền Bắc mà thiếu đi phiên chợ Tết ngày 27, 28 tháng Chạp thì mất đi một nửa linh hồn của ngày Tết. Chợ quê những ngày giáp Tết nó đông nghịt người, họp tràn cả ra hai bên đường liên xã.
Người dân đi chợ Tết ở quê không đơn thuần là đi mua mớ rau, cân thịt đâu, mà họ đi để "chơi chợ", để gặp nhau hỏi thăm xem con cái đi làm ăn xa ở Hà Nội hay miền Nam đã về chưa. Đi một vòng chợ quê mới thấy đủ thứ màu sắc: chỗ này là những bó lá dong xanh mướt còn đẫm sương đêm, chỗ kia là những ống giang bánh tẻ được chẻ lạt mỏng dính mềm oặt, rồi thì hàng bán câu đối đỏ, hàng bán trầu cau, vôi trắng, nải chuối xanh lẻ quả để bày mâm ngũ quả. Đặc biệt ở miền Bắc không thể thiếu cành đào phai hoặc đào bích và cây quất cảnh trĩu quả. Người quê mình chuộng những gốc đào cành khẳng khiu, hơi rêu mốc một chút nhưng nhiều nụ chúm chím để đem về cắm trong bình sứ đặt cạnh bàn thờ, đợi đúng mùng 1 Tết gặp hơi ấm hương khói là bung nở rực rỡ.
Tục "đụng lợn" ngày 28, 29 Tết – Ký ức không bao giờ quên
Anh em nào sống ở thành phố từ nhỏ có khi nghe từ "đụng lợn" hay "ăn đụng" lại tưởng là tai nạn giao thông đâm vào con lợn đúng không? Haha, không phải đâu nhé! Ở làng quê Bắc Bộ, khoảng 3 đến 4 gia đình hàng xóm thân thiết hoặc anh em trong họ thường góp tiền chung nhau nuôi hoặc mua một con lợn to nuôi bằng cám bã dân dã từ mấy tháng trước Tết. Đến rạng sáng ngày 28 hoặc 29 Tết, tầm 4 giờ sáng khi trời còn tối đen như mực và sương mù dày đặc, cả xóm đã lụcục dậy đun nồi nước sôi khổng lồ để mổ lợn.
Tiếng lợn kêu eng éc đầu ngõ chính là cái đồng hồ báo thức đặc trưng nhất của ngày giáp Tết ở quê. Sau khi các bác, các chú pha thịt chia đều thành từng phần bằng nhau gồm đủ cả thịt mông, thịt ba chỉ, sườn, chân giò để các nhà mang về gói giò và gói bánh chưng, thì cả xóm sẽ quây quần ngay tại sân nhà bác trưởng nhóm để thưởng thức bữa lòng lợn luộc nóng hổi vừa thổi vừa ăn. Giữa cái tiết trời lạnh cóng đầu xuân, ngồi co ro bên mâm cháo lòng nghi ngút khói, người lớn nhâm nhi chén rượu quê cay nồng chúc nhau một năm mới sức khỏe, trẻ con thì tranh nhau miếng dồi thơm phức mùi rau răm hành hoa, cái tình làng nghĩa xóm nó gắn kết bền chặt cũng từ những khoảnh khắc mộc mạc như thế đấy.
3. Nồi bánh chưng bếp củi và nỗi sợ rửa lá dong trong cái rét cắt da
Phải khẳng định luôn một câu chắc nịch là Tết miền Bắc mà đi mua sẵn mấy cặp bánh chưng luộc bằng nồi điện công nghiệp ngoài chợ về thắp hương thì chán ốm, chẳng khác nào lấy văn mẫu AI đi đăng lên blog cá nhân cả! Cái sướng nhất của Tết quê là tự tay chuẩn bị và ngồi canh nồi bánh chưng suốt đêm 29 hoặc 30 Tết.
Nhưng trước khi đến đoạn ngồi sướng bên bếp lửa thì phải trải qua kiếp nạn rửa lá dong đã. Hồi nhỏ cho đến tận bây giờ, mỗi lần bà ngoại giao nhiệm vụ ngồi rửa mấy trăm tàu lá dong ngoài sân giếng là mình lại thấy rùng mình. Nước giếng khoan mùa đông thì mới bơm lên nó còn âm ấm, nhưng để ra chậu một lúc là nó lạnh buốt tận óc. Ngồi lau từng mặt lá dong cho sạch bụi, tay đỏ ửng lên vì cóng, thế mà đứa nào cũng hăng hái làm không kêu ca nửa lời.
Bánh chưng quê mình gói thường không cần khuôn gỗ vuông vức như trên phố đâu, các ông các bác toàn "gói tay bo" mà chiếc bánh vẫn vuông thành sắc cạnh, buộc lạt chữ thập chặt nịch để khi luộc rền bánh không bị ngấm nước. Nhân bánh thì phải là gạo nếp cái hoa vàng ngâm kỹ, đỗ xanh đồ chín giã nhuyễn nắm thành từng nắm tròn, và nhất định ở giữa phải có miếng thịt ba chỉ thái con chì ướp đẫm hạt tiêu Bắc thơm nồng cùng chút hành củ.
Khi chiếc nồi tôn to đùng được bắc lên ba hòn gạch giữa góc sân, lửa bắt đầu bén vào những thanh củi nhãn khô và lớp trấu dày, cả khoảng sân bỗng chốc ấm sực lên. Cái khói bếp củi hoà quyện với mùi nhựa cây, mùi lá dong sôi sùng sục nó làm cay xè cả hai con mắt, nước mắt nước mũi chảy tèm lem nhưng chẳng ai chịu đi vào nhà ngủ. Mấy anh em họ hàng trải chiếu ngồi ngay cạnh bếp, vừa tiếp củi châm nước sôi vào nồi, vừa vùi mấy củ khoai lang, bắp ngô vào đống than hồng dưới gầm bếp. Đợi khoai chín bóc lớp vỏ cháy đen nhẻm ra, tay nhọ nhem bôi cả lên mặt nhau rồi cười phá lên giữa đêm khuya thanh vắng, bao nhiêu áp lực học hành thi cử hay mệt mỏi cơm áo gạo tiền ngoài xã hội tự dưng bay màu sạch sẽ.
4. "Đặc sản" thời tiết mưa bụi gió bấc và mùi nước mùi già chiều 30 Tết
Ở các bài viết trước về khí tượng thời tiết trên blog, mình từng giải thích rất kỹ cho anh em về hiện tượng mưa phùn và mưa bụi rồi đúng không? Và dịp Tết ở làng quê Bắc Bộ chính là lúc kiểu thời tiết này phát huy hết "công lực". Người miền Bắc có một tâm lý rất lạ: ngày thường mà trời mưa phùn nồm ẩm thì ai cũng kêu trời kêu đất vì quần áo phơi cả tuần không khô, nền nhà đổ mồ hôi trơn trượt; nhưng cứ đến Tết mà trời nắng to nóng bức như mùa hè là ai cũng thở dài bảo "chẳng có không khí Tết gì cả!".
Tết miền Bắc chuẩn vị là phải có cái "rét ngọt" tầm 12 đến 15 độ C, bầu trời hơi âm u xám xịt và lất phất những hạt mưa bụi, mưa xuân bay lơ lửng trong không khí. Mắt thường nhìn ra ngoài sân không thấy hạt mưa rơi đâu, nhưng chỉ cần bước chân ra đường đi chúc Tết một lúc là trên vai áo khoác và mái tóc đã đọng lại một lớp sương nước li ti trắng xóa như kim tuyến. Theo quan niệm của các cụ ở quê, mưa xuân đầu năm chính là lộc trời ban xuống để tưới tắm cho ruộng đồng, cho cây cối đâm chồi nảy lộc sau những tháng mùa đông khô cằn.
Chiều 30 Tết ở quê có một thứ mùi hương mà mình cá là không một lọ nước hoa đắt tiền hàng hiệu nào trên thế giới có thể sao chép lại được: đó là mùi nước lá mùi già kết hợp với mùi hương trầm. Những cây rau mùi già đã trổ hoa kết hạt lốm đốm được nhổ cả rễ, rửa sạch rồi bỏ vào nồi đun sôi sùng sục. Hơi nước bốc lên thơm nồng, ấm áp lan tỏa khắp gian nhà ngói. Tắm xong gột rửa hết những điều xui xẻo của năm cũ, bước lên nhà trên thấy bố đang thắp nén hương trầm vòng lên bàn thờ làm lễ Tất niên mời ông bà tổ tiên về ăn Tết, lòng tự dưng thấy bình yên đến lạ kỳ.
5. Mâm cỗ Tết truyền thống Bắc Bộ có những món gì?
Nhiều bạn ở vùng miền khác hay thắc mắc mâm cỗ Tết ở quê miền Bắc có gì mà cầu kỳ thế. Theo phong tục truyền thống của các cụ truyền lại thì mâm cỗ cúng gia tiên ngày Tết thường tuân theo quy tắc "4 bát 4 đĩa" (hoặc cỗ lớn thì "6 bát 6 đĩa", "8 bát 8 đĩa") tượng trưng cho tứ trụ, bốn mùa và tám hướng. Dưới đây là những món "bất di bất dịch" kiểu gì cũng xuất hiện trên mâm cỗ quê mình:
6. Đêm Giao thừa và hành trình đi chúc Tết sáng Mùng 1 khắp ngõ xóm
Thời khắc chuyển giao từ năm cũ sang năm mới ở làng quê nó thiêng liêng lắm. Từ 8 giờ tối đêm 30, cả đại gia đình đã tụ tập đông đủ trên chiếc chiếu hoa hoặc bộ bàn ghế gỗ phòng khách, vừa cắn hạt hướng dương, ăn mứt dừa tự sên vừa dán mắt vào màn hình TV xem chương trình Táo Quân. Dù năm nào trên mạng xã hội người ta cũng bàn tán khen chê kịch bản Táo Quân nhạt hay mặn, nhưng đối với gia đình mình thì tiếng cười của các Táo chính là âm thanh báo hiệu năm cũ sắp khép lại.
Đúng 0 giờ 00 phút đêm Giao thừa, khi tiếng pháo hoa nổ đì đùng vang vọng từ phía trung tâm huyện hoặc những giàn pháo hoa Bộ Quốc phòng của các nhà trong xóm bắn vút lên bầu trời đêm mịt mùng mưa bụi, mùi thuốc pháo khét lẹt quyện vào sương đêm làm ai cũng hít hà thích thú. Lúc này mình thường theo bố và các chú đi ra đình làng và chùa làng để thắp hương lễ Phật, xin chữ đầu năm và hái một cành lộc nhỏ mang về treo trước cửa nhà cầu may. Đường làng đêm Giao thừa sáng rực ánh đèn điện, người làng gặp nhau giữa ngõ dù quen thân hay chỉ biết mặt đều nở nụ cười thật tươi chúc nhau câu "Chúc mừng năm mới, vạn sự như ý!".
Sáng Mùng 1 Tết mới thực sự là một "cuộc hành quân" đi bộ rạc cả cẳng. Ở thành phố, nhà ai biết nhà nấy đóng cửa im ỉm, nhưng ở làng quê Bắc Bộ thì cả làng có khi đều có họ hàng dây mơ rễ má với nhau. Sáng Mùng 1 diện bộ quần áo mới tinh tươm, đi theo bố mẹ đi chúc Tết từ nhà thờ tổ, sang nhà ông trưởng tộc, rồi đi một vòng từ đầu xóm đến cuối xóm.
Có một chuyện cực kỳ hài hước ở quê Bắc Bộ mà chắc chắn anh em nào về quê cũng từng gặp phải, đó là chuyện "vai vế trong họ". Nhiều khi đi chúc Tết gặp mấy đứa trẻ con mới học mẫu giáo hay tiểu học chạy lon ton ngoài sân, nhìn tuổi thì kém mình cả chục tuổi nhưng xét theo cành trên cành dưới trong gia phả dòng họ thì mình lại phải khoanh tay gọi chúng nó bằng "ông trẻ", "chú", "bác" ngọt xớt! Ngược lại có những bác tóc đã điểm bạc nhưng gặp mình vẫn phải gọi bằng "anh" hay "chú" rồi rút phong bao lì xì đỏ chót ra mừng tuổi. Cái nét văn hóa tôn ti trật tự dòng tộc ấy vừa vui vừa giúp thế hệ trẻ Gen Z như tụi mình nhớ về cội nguồn gốc rễ, biết mình từ đâu mà ra để sống sao cho khỏi lệch chuẩn.
Tết ở làng quê Bắc Bộ nó cứ trôi qua bình dị, ấm áp và đong đầy tình người như thế đấy. Dù xã hội ngoài kia có hiện đại hóa, công nghệ số hay AI có phát triển đến mức nào đi chăng nữa thì cái mùi khói bếp củi luộc bánh chưng, cái lạnh tê tái của cơn mưa bụi đầu xuân và tiếng cười nói rôm rả của đại gia đình quây quần bên mâm cơm chiều 30 vẫn là thứ giá trị nguyên bản không bao giờ có thể thay thế được. Nếu anh em có dịp, hãy thử một lần về ăn Tết ở một ngôi làng cổ vùng đồng bằng Bắc Bộ để tự mình kiểm chứng những điều mình vừa kể ở trên nhé, đảm bảo nhớ cả đời luôn!
Nếu các bạn thấy bài viết này hay và chạm đến kỷ niệm tuổi thơ của mình thì đừng tiếc để lại cho mình 1 lượt share, 1 lượt tương tác và commnet cảm nhận của bạn ở phía bên dưới để mình có thêm động lực ra mắt nhiều bài viết chất lượng hơn nữa nha.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé.
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
Copyright © Tết Pro
