Mở đầu
Nhìn cảnh đấy tự nhiên mình lại nảy ra ý tưởng ngồi vào bàn, bật chiếc máy tính quen thuộc lên và gõ bài viết này bằng chính chất xám của mình để chia sẻ cùng mọi người. Chắc hẳn ai trong chúng ta cũng đều từng nghe qua cái tên Halloween, thậm chí năm nào cũng rủ bạn bè đi chơi hưởng ứng phong trào. Nhưng nếu giờ có ai hỏi vặn lại là lễ hội này từ đâu chui ra, tại sao lại phải khoét quả bí ngô mà không phải quả dưa hấu, hay ý nghĩa sâu xa của nó là gì thì mình cá là khối anh em đứng hình mất 5 giây không trả lời được. Vậy nên hôm nay hãy cùng mình ngồi lại đây, nhâm nhi cốc trà chanh và giải mã tận gốc rễ ngày lễ ma quỷ thú vị này nhé!
1. Halloween thực chất là ngày gì và diễn ra vào hôm nào?
Halloween là một lễ hội truyền thống có nguồn gốc từ phương Tây, được tổ chức cố định vào đêm ngày 31 tháng 10 hàng năm, ngay trước buổi lễ Các Thánh trong Kitô giáo vào ngày 1 tháng 11. Cái tên "Halloween" mà anh em hay đọc trẹo cả lưỡi thực ra là cách viết rút gọn qua hàng thế kỷ của cụm từ "All Hallows' Eve" (hoặc All Hallows' Evening), dịch nôm na ra tiếng Việt mình nghĩa là "Đêm trước Ngày lễ Các Thánh". Trong đó từ "Hallow" là một từ tiếng Anh cổ mang nghĩa là "Thánh" (Saint), còn "Eve" chính là buổi chiều tối hôm trước.
Ở thời điểm hiện tại, phần lớn giới trẻ tụi mình thường mặc định đây là ngày hội hóa trang vui chơi giải trí, nơi mọi người được phép ăn mặc kỳ dị như ma cà rồng, xác sống, phù thủy hay các nhân vật phim ảnh mà chẳng sợ ai đánh giá là hâm dở. Thế nhưng đằng sau lớp vỏ bọc nhộn nhịp đầy màu sắc thương mại đó lại là một câu chuyện lịch sử kéo dài hơn 2.000 năm mang đậm yếu tố tâm linh, tín ngưỡng mùa màng và sự giao thoa giữa cõi sống với cõi chết.
2. Lịch sử nguồn gốc đằng sau lễ hội ma quỷ này
Để truy tìm cội nguồn thực sự của Halloween, chúng ta không phải nhìn vào nước Mỹ hiện đại đâu mà phải quay ngược dòng thời gian về khoảng 2.000 năm trước, tại vùng đất của người Celt (Celtic) cổ đại. Đây là một dân tộc sinh sống ở khu vực ngày nay là Ireland, Vương quốc Anh và miền bắc nước Pháp.
Người Celt cổ đại có cách tính lịch khá khác biệt so với chúng ta bây giờ. Họ ăn mừng năm mới vào đúng ngày 1 tháng 11 dương lịch. Đối với họ, thời điểm này đánh dấu sự kết thúc của mùa hè ấm áp, khép lại vụ mùa thu hoạch lương thực và chính thức bước vào mùa đông lạnh giá, tăm tối. Mà trong quan niệm của người xưa, cái lạnh cắt da cắt thịt cùng bóng tối kéo dài của mùa đông luôn gắn liền với sự chết chóc, bệnh tật.
Người Celt tin rằng vào đêm ngay trước năm mới — tức là đêm ngày 31 tháng 10 — ranh giới vô hình ngăn cách giữa thế giới của người đang sống và thế giới của người đã khuất bỗng nhiên trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết. Họ gọi đêm hôm đó là lễ hội Samhain (đọc là "sow-in"). Vào cái đêm định mệnh này, linh hồn của những người đã chết trong năm qua sẽ quay trở lại nhân gian để tìm kiếm cơ thể sống trú ngụ hoặc thăm lại chốn cũ.
Nghe tới đây anh em có thấy quen quen không? Đúng rồi đấy, khi mình đọc tài liệu nghiên cứu về lễ Samhain này, mình thấy nó giống hệt như quan niệm ngày Rằm tháng 7 âm lịch (lễ Xá tội vong nhân / mở cửa mả) ở Việt Nam và các nước Á Đông mình vậy! Chỉ khác một chỗ là bên phương Đông mình thì đốt vàng mã, bày mâm cúng cháo loãng gạo muối ngoài sân để tiễn các cô hồn dã quỷ, còn các thầy tu người Celt (gọi là các Druid) lại dựng những đống lửa thiêng khổng lồ. Dân làng sẽ tụ tập quanh đống lửa, đốt cây trồng và vật nuôi làm vật hiến tế cho các vị thần, đồng thời mặc lên mình những bộ trang phục làm từ da và đầu động vật để đánh lừa ma quỷ, tránh bị các linh hồn xấu làm hại.
Mãi về sau này, khi Đế chế La Mã chinh phục phần lớn lãnh thổ của người Celt vào thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên, lễ Samhain đã bị pha trộn thêm với hai lễ hội của người La Mã là Feralia (ngày tưởng nhớ người chết vào cuối tháng 10) và ngày vinh danh Pomona (nữ thần cây ăn quả của La Mã, với biểu tượng là quả táo). Đến thế kỷ thứ 8, Giáo hoàng Gregory III đã quyết định ấn định ngày 1 tháng 11 là ngày lễ Các Thánh (All Martyrs' Day / All Saints' Day) và dần dần sáp nhập các truyền thống của lễ Samhain vào trong đó. Từ ấy, đêm 31/10 mới mang diện mạo của Halloween như anh em chúng ta thấy ngày nay.
3. Giải mã ý nghĩa thực sự và sự tích quả bí ngô Jack-O'-Lantern
Nói đến Halloween mà bỏ qua chiếc đèn lồng bí ngô khắc mặt cười nham hiểm (tên tiếng Anh là Jack-O'-Lantern) thì đúng là thiếu sót cực kỳ lớn. Nhiều bạn cứ nghĩ người ta chọn quả bí ngô vì nó màu cam bắt mắt và vào đúng mùa thu hoạch ở Mỹ, nhưng thực tế câu chuyện dân gian Ireland đằng sau nó lại vừa hài hước vừa mang tính răn dạy đạo đức cực kỳ sâu sắc.
Chuyện kể rằng ngày xưa ở Ireland có một gã nông dân nghiện rượu, keo kiệt và ranh ma khét tiếng tên là Stingy Jack (Jack hà tiện). Tên này láu cá đến mức dám mời cả Quỷ Satan đi uống rượu cùng mình. Đúng bản chất keo kiệt bủn xỉn, lúc uống xong đến khâu thanh toán tiền rượu thì Jack lại chẳng muốn móc ví trả tiền. Hắn mới gạ Quỷ dữ biến thành một đồng xu để hắn拿 đi trả tiền cho chủ quán, rồi sau đó Quỷ tự biến lại hình dạng cũ là xong, cả hai cùng có lợi. Tên Quỷ nghe bùi tai thế là biến thành đồng xu thật. Nhưng đời đâu như là mơ, vừa thấy đồng xu hiện ra là Jack tóm gọn luôn, nhét thẳng vào túi áo để cạnh một cây thánh giá bằng bạc! Quỷ bị thánh giá trấn yểm nên mất sạch phép thuật, không tài nào biến hình lại được, đành phải van xin và hứa sẽ không quấy rối hay bắt linh hồn Jack trong vòng 1 năm thì mới được thả ra.
Một năm sau, Quỷ lại tìm đến đòi bắt Jack. Lần này Jack lại giở trò lừa Quỷ trèo lên một cây táo cao để hái quả ăn. Ngay khi Quỷ vừa leo lên tới ngọn cây, Jack ở dưới đất nhanh tay lấy dao khắc hình chữ thập (thánh giá) xung quanh thân cây khiến Quỷ kẹt cứng trên ngọn không dám nhảy xuống. Lần này Jack ép Quỷ phải thề độc là không bao giờ được phép đòi lấy linh hồn của hắn nữa, kể cả khi hắn chết đi. Quỷ uất ức lắm nhưng hết cách nên đành phải gật đầu đồng ý.
Thế rồi cũng đến ngày Jack già yếu và qua đời. Khi linh hồn Jack lên tới cổng Thiên Đàng, Chúa trời kiên quyết từ chối không cho vào vì lúc còn sống hắn quá tham lam, keo kiệt và đầy tội lỗi. Hết chỗ bấu víu, Jack đành lủi thủi đi xuống Địa Ngục gặp Quỷ. Nhưng Quỷ Satan vẫn còn cay cú vụ bị lừa năm xưa và cũng vì lời thề không được lấy linh hồn Jack, nên đã thẳng thừng đuổi cổ Jack đi. Thấy Jack than thở đường đi tối tăm lạnh lẽo quá không biết đi về đâu, Quỷ mới thương tình ném cho hắn một cục than hồng lấy từ lửa địa ngục không bao giờ tắt.
Để giữ cho cục than không bị gió thổi tắt và không làm bỏng tay, Jack đã lấy một củ cải (turnip), khoét rỗng ruột bên trong rồi bỏ cục than vào làm đèn lồng soi đường đi lang thang vất vưởng khắp nhân gian mãi mãi. Người dân Ireland gọi hồn ma của hắn là "Jack of the Lantern", sau nói trại đi thành Jack-O'-Lantern.
Một chi tiết cực kỳ thú vị mà ít nơi chia sẻ: Ban đầu người dân ở Ireland và Scotland khoét củ cải trắng và khoai tây để làm đèn lồng dọa ma chứ hoàn toàn không phải quả bí ngô! Mãi tới thế kỷ 19, khi làn sóng người dân Ireland di cư sang nước Mỹ, họ nhận ra củ cải ở bên đó vừa bé vừa cứng rất khó khắc, trong khi quả bí ngô (pumpkin) bản địa của Mỹ lại to tròn, ruột rỗng, vỏ mềm dễ tạo hình và màu cam rực rỡ hơn hẳn. Thế là từ đó, quả bí ngô chính thức soán ngôi củ cải để trở thành biểu tượng bất diệt của Halloween. Ý nghĩa cốt lõi của câu chuyện này chính là lời nhắc nhở con người ta sống ở đời không nên tham lam, ích kỷ, keo kiệt và lừa lọc người khác, nếu không cuối cùng sẽ chẳng thuộc về nơi nào cả.
4. Những phong tục đặc trưng không thể thiếu trong đêm Halloween
Tục lệ "Trick or Treat" (Cho kẹo hay bị ghẹo)
Đây chắc chắn là hoạt động được đám trẻ con bên phương Tây mong ngóng nhất năm. Vào tối 31/10, trẻ em sẽ xúng xính trong các bộ đồ hóa trang, xách theo giỏ nhựa hình quả bí ngô đi gõ cửa từng ngôi nhà trong khu phố và hô to câu thần chú: "Trick or Treat!". Câu này dịch sát nghĩa là "Đãi chúng cháu kẹo bánh hay là muốn bị chơi khăm nào?". Thông thường các gia chủ đều chuẩn bị sẵn cả rổ kẹo sô-cô-la, kẹo mút để phát cho bọn trẻ nhằm lấy may mắn và tránh bị tụi nhỏ bày trò nghịch ngợm trước sân nhà.
Tuy nhiên phong tục này chỉ hợp với văn hóa khu phố bên Mỹ hay châu Âu thôi. Chứ mình nói thật ở Việt Nam mình mà tầm 9 - 10 giờ đêm anh em mặc đồ ma quỷ đi bấm chuông cửa từng nhà hàng xóm xong hét lên "Cho kẹo hay bị ghẹo", gặp đúng bác chủ nhà đang ngủ say hoặc tính tình nóng nảy thì khéo không có kẹo ăn đâu mà lại bị xách chổi lông gà đuổi chạy mất dép luôn ấy chứ!
Lễ hội hóa trang (Cosplay)
Như mình đã phân tích ở phần lịch sử phía trên, mục đích nguyên thủy của việc hóa trang là để con người "ẩn mình", trà trộn vào đám ma quỷ đang lang thang trên dương thế để chúng tưởng là đồng loại mà không bắt đi. Nhưng qua hàng trăm năm phát triển, nỗi sợ hãi tâm linh đã nhường chỗ cho sự sáng tạo nghệ thuật. Bây giờ đến hẹn lại lên, mọi người thi nhau biến hình thành đủ mọi nhân vật từ ma sơ Valak, chú hề ma quái, phù thủy cưỡi chổi cho đến các siêu anh hùng Marvel, nhân vật Anime hay thậm chí là hóa trang thành mấy cái meme hài hước đang hot trên TikTok và Facebook.
Trò chơi đớp táo (Bobbing for apples)
Trò chơi này bắt nguồn từ việc thờ phụng nữ thần trái cây Pomona của người La Mã. Người ta sẽ thả nhiều quả táo tươi vào một chậu nước lớn hoặc treo lơ lửng trên dây, người chơi phải chắp hai tay ra sau lưng và chỉ dùng miệng để ngoạm lấy quả táo. Theo tín ngưỡng cổ xưa, ai cắn được quả táo nhanh nhất thì năm tới sẽ gặp cực kỳ nhiều may mắn, còn các cô gái trẻ nếu gọt vỏ táo thành một dải dài không đứt rồi ném qua vai thì sợi vỏ rơi xuống đất sẽ xếp thành chữ cái đầu tiên trong tên của người chồng tương lai.
5. Góc nhìn cá nhân: Halloween ở Việt Nam và trải nghiệm thực tế tại Hà Nội
Là một học sinh cấp 3 đang sinh sống và học tập ngay giữa lòng thủ đô Hà Nội, mình đã chứng kiến sự thay đổi khá lớn của lễ hội này qua từng năm. Khoảng chục năm trước lúc mình còn bé xíu, Halloween ở Việt Nam vẫn còn là một khái niệm gì đó rất xa xỉ, chỉ xuất hiện ở mấy trung tâm dạy tiếng Anh có giáo viên bản ngữ hoặc mấy trường quốc tế thôi. Nhưng vài năm trở lại đây, nó đã biến thành một sự kiện giải trí khổng lồ cho giới trẻ.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé. Nếu các bạn thấy bài viết phân tích này của mình hay và bổ ích thì đừng tiếc 1 lượt share cũng như để lại commnet phía dưới cho mình biết năm nay anh em định hóa trang thành nhân vật gì nha!
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
