Mở đầu
Hello, xin chào tất cả các bạn độc giả yêu quý đã quay trở lại với bài viết tiếp theo của mình trên Tết Pro. Mới đó thôi mà đã cuối tháng 9 rồi anh em ạ, mấy hôm nay thời tiết Hà Nội bắt đầu chuyển gió heo may se se lạnh vào sáng sớm làm mình tự dưng thấy bồi hồi lạ thường. Đang ngồi cày đống đề ôn thi THPTQG 2027 muốn nổ tung cái đầu,ếc máy tính để bàn mở tab code dở dang mà đầu óc mình cứ bay đi đâu ấy. Chắc hẳn các bạn theo dõi mình từ lâu cũng biết ngoài mảng công nghệ và chia sẻ code lỏ ra thì mình còn vận hành thêm dự án Tết Pro chuyên viết về văn hóa cổ truyền. Tự nhiên tối nay ngồi gõ phím, ngửi thấy mùi gió thu ngoài cửa sổ mà mình lại nhớ da diết cái không khí Tết quê.
Mình sinh năm 2009, cái lứa cuối cùng của thế hệ 2k được nếm trải một nửa tuổi thơ không có smartphone và một nửa tuổi trưởng thành ngập tràn trong công nghệ với AI. Hồi nhỏ chưa có điện thoại riêng để lướt TikTok cả ngày như bây giờ đâu, cứ mỗi độ tháng Chạp về là chỉ trực chờ được nghỉ học để theo mẹ về quê ngoại đi chợ Tết. Hôm nay anh em hãy tạm gác lại mấy dòng code khô khan sang một bên nhé, cùng mình ngồi xuống đây tâm sự và ngược dòng thời gian xem cái chợ Tết quê miền Bắc ngày xưa với ngày nay ở năm 2026 này nó đã biến đổi khủng khiếp như thế nào.
1. Ký ức chợ Tết quê miền Bắc ngày xưa trong mắt một đứa trẻ
Thú thật với các bạn, đối với mình Tết miền Bắc mà thiếu đi cái chợ phiên ngày 26, 27 cho đến tận trưa 30 tháng Chạp thì mất đi một nửa linh hồn. Ngày xưa ở quê bà ngoại mình, chợ không phải lúc nào cũng họp đông nghịt từ sáng tới tối như chợ trên phố. Bình thường chợ quê chỉ lèo tèo vài hàng rau, hàng thịt họp chớp nhoáng tầm sáng sớm rồi tan. Nhưng cứ bước sang ngày 23 tháng Chạp, sau hôm tiễn ông Công ông Táo về trời một cái là cả khu chợ tự dưng "lột xác" hoàn toàn.
Cái rét cắt da, mưa phùn và đôi dép lội bùn huyền thoại
Ai ở miền Bắc chắc chẳng lạ gì thứ đặc sản thời tiết mỗi dịp cuối năm. Trời cứ âm u xám xịt cả tuần liền, kèm theo những hạt mưa phùn, mưa bụi bay lơ lửng trong không khí mà mắt thường nhìn chẳng thấy hạt đâu, nhưng cứ đi ngoài đường một lúc là áo khoác ẩm sũng và lạnh buốt tận xương.
Chợ quê ngày xưa làm gì đã được đổ bê tông phẳng lì hay lát gạch sạch sẽ như bây giờ. Nền chợ chủ yếu là đất nện, có đoạn chỉ rải đá dăm lổn nhổn. Mưa phùn rả rích vài ngày cộng thêm hàng nghìn bước chân người đi sắm Tết dẫm lên khiến cả khu chợ biến thành một bãi chiến trường bùn đất nhão nhoẹt. Mình nhớ như in hồi học lớp 3, lớp 4, sáng 28 Tết nằng nặc đòi theo bà ngoại đi chợ. Bà bắt đi đôi ủng nhựa hoặc đôi dép tổ ong dày cộp, thế mà lúc đi một vòng từ đầu chợ đến cuối chợ về nhà thì hai ống quần thể dục phía sau đã bắn đầy những vệt bùn đen sì lên tận bắp chân. Bẩn thật đấy. Lạnh cóng cả mười đầu ngón chân luôn. Thế nhưng chẳng hiểu sao lúc ấy vui cực kỳ, cứ lon ton cầm cái làn nhựa đỏ chạy đằng sau lưng bà mà miệng cười toe toét.
Mùi của chợ Tết xưa: Thứ cảm xúc không công cụ nào sao chép nổi
Nếu ai hỏi mình nhớ nhất cái gì ở chợ Tết quê hồi chục năm về trước, mình sẽ trả lời ngay lập tức mà không cần suy nghĩ: Đó là mùi hương. Không phải mùi nước hoa đắt tiền đâu nhé. Nó là một hỗn hợp mùi đặc quánh mà chỉ cần hít một hơi thật sâu là biết ngay Tết đã về đến đầu ngõ.
Ngay từ cổng chợ bước vào là mùi ngai ngái, xanh mát của hàng chục chồng lá dong rừng xếp cao như núi, bên cạnh là những bó lạt giang chẻ mỏng thơm mùi tre nứa mới. Đi sâu vào thêm chục bước chân nữa, mùi lá mùi già đãตộc thẳng vào cánh mũi. Cái cây mùi già đã trổ hoa kết hạt nhỏ li ti, rễ còn dính nguyên đất ẩm được các bà, các cô buộc thành từng bó to bằng bắp đùi. Người miền Bắc mình có tục lệ chiều 30 Tết đun một nồi nước lá mùi già thật đặc để cả nhà tắm gội, tẩy trần những xui xẻo của năm cũ. Mùi tinh dầu của nó nồng ấm, thơm dịu, quyện với mùi khói bếp rơm rạ và mùi trầm hương từ các sạp hàng mã bay sang, tạo nên một cảm giác bình yên đến lạ kỳ.
Rồi còn cả tiếng ồn ào đặc trưng nữa chứ. Không phải tiếng nhạc loa thùng chát chúa đâu, mà là tiếng người gọi nhau í ới từ đầu thôn đến cuối xóm, tiếng gà trống gáy te te trong lồng tre, tiếng lợn kêu eng éc từ mấy phản thịt đầu chợ từ lúc 4 giờ sáng khi trời còn tối đen như mực. Tất cả hòa quyện lại nghe nhộn nhịp cứ gọi là phê.
2. Những góc chợ "đặc sản" chỉ ngày xưa mới có
Đi chợ Tết quê ngày xưa với bà ngoại giống như một chuyến thám hiểm vậy. Mỗi góc chợ lại chia ra thành từng khu riêng biệt mà chẳng cần biển chỉ dẫn, người trong làng cứ theo thói quen bao đời nay mà tìm đến. Mình vẫn nhớ rất rõ những gian hàng "huyền thoại" mà bây giờ có cầm tiền đi tìm đỏ mắt cũng chẳng còn thấy nguyên vẹn như trước:
Các cụ ngày xưa có câu "Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi". Ở một góc nhỏ cuối chợ luôn có mấy bác ngồi bán những bao vôi củ, vôi bột trắng xóa để người dân mua về quét lại gốc cây, quét lại bờ tường rêu phong hoặc rắc ở góc sân trừ tà khí cuối năm. Bên cạnh là những mẹt trầu không xanh mướt và những buồng cau tròn căng dành cho các cụ già têm trầu cánh phượng.
Đây là khu vực mà mẹ và bà mình đứng lựa lâu nhất. Người miền Bắc bày mâm ngũ quả thắp hương gia tiên cực kỳ kỹ tính, nải chuối tiêu xanh phải cong đều như bàn tay Phật ngửa lên nâng đỡ quả bưởi vàng óng ở giữa. Đặc biệt nhất là màn đếm quả, mẹ mình cứ phải ngồi đếm đi đếm lại sao cho nải chuối rơi vào số lẻ như 15, 17 hoặc 19 quả mới chịu rút ví trả tiền, tuyệt đối tránh số chẵn vì quan niệm số lẻ mới mang lại sự sinh sôi nảy nở.
Đối với lũ trẻ con tụi mình hồi ấy thì mấy hàng lá dong hay măng khô, miến dong chẳng có tí sức hút nào cả. Thứ kéo chân mình đứng chết trân một chỗ chính là cái máy nổ bỏng gạo chạy bằng đầu nổ công nông kêu "xình xịch, xình xịch" nhả khói đen sì. Người lớn trẻ con xách từng túi gạo, túi mì tôm sống, đỗ xanh, đường kính xếp hàng dài. Mỗi lần bác thợ mở nắp hoặc cắt ống bỏng nóng hổi vừa thổi vừa ăn, mùi gạo rang thơm nức mũi cả một góc trời. Rồi nào là hàng bánh rán mật bóng nhẫy, hàng bánh đúc lạc chấm tương bần nóng hổi khói bay nghi ngút giữa tiết trời 12 độ C. Nghĩ lại mà vẫn thấy thèm nhỏ dãi!
Hồi đó làm gì có sẵn nhiều đèn LED nhấp nháy điều khiển qua app điện thoại như giờ. Cả chợ rực rỡ một màu đỏ tươi của câu đối giấy, dây pháo giả bằng nhựa, những tờ tranh Tết in hình đàn lợn âm dương hay mấy em bé bụ bẫm ôm cá chép để dán lên tường vôi.
3. Chợ Tết quê miền Bắc ngày nay (2026) đã thay đổi ra sao?
Thời gian trôi nhanh như một cái chớp mắt. Đứa bé lẽo đẽo bám gấu áo bà ngoại đi chợ ngày nào giờ đã thành một cậu học sinh cuối cấp 3 cao lêu nghêu, tự phóng xe đi chợ sắm đồ phụ gia đình. Chợ Tết quê mình những năm 2025 - 2026 này đã khoác lên mình một diện mạo hoàn toàn khác biệt, hiện đại hơn, tiện nghi hơn nhưng cũng kéo theo vô số chuyện dở khóc dở cười.
Từ đồng tiền lẻ gấp tư trong túi áo đến chiếc bảng mã QR ép plastic
Ngày xưa mỗi lần đi chợ Tết về là túi áo khoác của bà ngoại lại dày cộp một xấp tiền lẻ từ 1 nghìn, 2 nghìn cho tới 5 nghìn đồng nhăn nhúm, có tờ còn dính cả mùi tanh của cá hay vết mỡ lợn. Các bà đi chợ mặc cả từng đồng một, bớt được một hai nghìn tiền hành, tiền rau thôi cũng thấy vui cả buổi sáng.
Còn bây giờ thì sao? Bước chân vào chợ Tết quê năm 2026, thứ đập vào mắt anh em đầu tiên không phải là rổ rau mà là những tấm biển mã QR ngân hàng được in màu, ép plastic cứng cáp treo lủng lẳng ngay trên cán ô hoặc đeo thẳng vào cổ các cô bán hàng. Thậm chí nhiều sạp thịt lợn, sạp hoa đào còn trang bị hẳn cái loa thông báo nhận tiền tự động. Mua bó rau mùi già 15 nghìn đồng hay mua chục cái bánh đa nem, chỉ cần rút điện thoại ra giơ lên quét VietQR một cái, tiếng loa đọc vang lên: "Thanh toán thành công 15.000 đồng". Xong! Chẳng cần lục tìm tiền lẻ, chẳng lo rơi mất ví giữa đám đông chen chúc. Công nghệ chuyển đổi số đã len lỏi vào tận từng ngóc ngách nhỏ nhất của thôn quê Việt Nam mình rồi.
Đường bê tông tắc cứng vì ô tô và sự đổ bộ của hàng công nghiệp
Nền chợ đất bùn lầy ngày xưa giờ đã bay màu, thay vào đó là mặt đường đổ bê tông cao ráo, có mái tôn che chắn đàng hoàng. Đi chợ Tết giờ các bạn trẻ mặc quần áo trắng tinh, đi giày sneaker xịn sò con bò cũng chẳng sợ bắn một giọt bùn nào.
Nhưng được cái này thì lại mất cái kia anh em ạ. Kinh tế phát triển, nhà nhà ở quê hay con cháu đi làm ăn xa trên thành phố về quê ăn Tết đều sắm xe hơi riêng. Đường làng và cổng chợ quê vốn thiết kế từ xưa đâu có đủ rộng cho hai làn ô tô tránh nhau, thế là cứ tầm 8 - 9 giờ sáng ngày 28, 29 Tết là cả đoạn đường dẫn vào chợ tắc cứng ngắc. Tiếng còi xe ô tô bim bim inh ỏi, khói xăng quyện với tiếng nhạc Tết Remix phát ra từ mấy chiếc loa kẹo kéo công suất lớn của các gian hàng quần áo giảm giá làm cho không gian chợ quê ồn ào chẳng khác gì phố thị.
Hàng hóa bây giờ cũng chiều lòng những người bận rộn tới tận răng. Ngày xưa mua con gà trống sống về phải tự đun nước vặt lông, mua lá dong về phải ngồi rửa từng tàu lá rồi lau khô đến tê cóng cả hai bàn tay. Giờ ra chợ Tết quê, chỉ cần chỉ tay một cái là có ngay gà làm sẵn buộc cánh tiên vàng ươm ngậm bông hoa hồng đỏ chót, bánh chưng gói sẵn hút chân không, giò chả, nem rán sơ chế đóng hộp nhựa sạch sẽ. Chưa kể mấy năm gần đây, thế hệ trẻ và cả các cô các bác ở quê đã quen tay săn sale trên Shopee với TikTok Shop. Từ mứt Tết, hạt dưa, quần áo mới cho tới đèn nháy trang trí cây đào đều được đặt online từ đầu tháng Chạp, các anh shipper chạy xe máy giao hàng tận cổng làng. Thành ra người ta ra chợ Tết bây giờ chủ yếu chỉ để mua đồ tươi sống ăn trong vài ngày Tết mà thôi.
4. Chợ Tết quê xưa và nay: Chúng ta được gì và đã đánh rơi mất thứ gì?
Nhiều lúc đi dạo một vòng chợ Tết quê bây giờ, mình cứ hay đứng tần ngần suy nghĩ. Nhiều người lớn tuổi hay thở dài bảo rằng "Tết nay nhạt rồi, chợ Tết quê giờ mất hết chất xưa". Nhưng dưới góc nhìn của một đứa thuộc thế hệ Gen Z như mình, mình lại thấy câu chuyện này có hai mặt rất rõ ràng mà chúng ta phải công tâm nhìn nhận.
Mặt tích cực lớn nhất không thể phủ nhận là sự tiện lợi của chợ Tết hiện đại đã giải phóng sức lao động cho những người phụ nữ trong gia đình mình rất nhiều. Nhớ lại những năm trước kia, cứ mỗi dịp Tết đến là mẹ và bà ngoại mình quần quật từ 4 giờ sáng đến tận đêm khuya, đôi bàn tay nứt nẻ vì ngâm nước lạnh rửa lá, rửa thịt, chuẩn bị trăm thứ bà rằn từ chợ về. Nay nhờ những dịch vụ làm sẵn ở chợ quê, nhờ việc mua sắm nhanh gọn qua mạng và thanh toán một chạm, mẹ mình đã có thời gian đi làm tóc, sắm bộ quần áo mới và ngồi thảnh thơi uống chén trà nóng ngắm hoa đào nở tối 30 Tết. Đó là một sự tiến bộ văn minh mà mình cực kỳ trân trọng.
Thế nhưng, thứ mà chúng ta vô tình đánh rơi giữa guồng quay công nghệ lại chính là "sự háo hức" và "sợi dây kết nối".
Ngày xưa thiếu thốn đủ bề, cả năm trời trẻ con mới được mẹ mua cho bộ quần áo mới ở chợ Tết, mới được ăn miếng kẹo lạc giòn tan nên cái cảm giác mong ngóng được đi chợ Tết nó mãnh liệt lắm. Còn các cụ, các bác ngày xưa đi chợ Tết đâu phải chỉ để mua mớ rau, cân thịt rồi phóng xe vội vã về nhà. Họ đi bộ thong thả để "chơi chợ", để gặp lại người quen ở làng trên xóm dưới sau một năm bận rộn làm đồng, đứng lại bên gánh hàng nước chè xanh hỏi thăm nhau xem năm nay con cái đi làm xa đã về chưa, mùa màng thu hoạch thế nào. Bây giờ ai đi chợ cũng vội. Người mua ngồi nguyên trên yên xe máy, hạ khẩu trang xuống chỉ đồ, quét mã QR trong 5 giây rồi vít ga phóng đi luôn cho kịp giờ, chẳng kịp nhìn mặt nhau lấy một cái mỉm cười.
Dẫu cho vôi bột đã thay bằng sơn nước chống thấm, tiếng máy nổ bỏng ống đã nhường chỗ cho tiếng thông báo chuyển khoản trên điện thoại thông minh, nhưng mình tin rằng sâu thẳm trong lòng mỗi người con miền Bắc, phiên chợ Tết quê vẫn là một miền ký ức thiêng liêng không gì thay thế được. Nếu Tết năm nay bạn có dịp về quê, hãy thử một lần cất chiếc điện thoại vào túi áo, dậy thật sớm đi bộ cùng mẹ hoặc bà ra chợ quê, tự tay chọn một bó mùi già còn đẫm sương đêm và hít hà cái không khí se lạnh của những ngày cuối năm nhé. Bạn sẽ thấy cái hồn Tết xưa thực ra chưa bao giờ mất đi đâu, nó chỉ đang nằm yên chờ chúng ta sống chậm lại để cảm nhận mà thôi!
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé.
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
