Lời mở đầu
Nếu các bạn theo dõi mình đủ lâu từ những ngày đầu thì chắc hẳn đều biết ngoài cái blog chia sẻ công nghệ, code lỏ này ra, mình từng có một niềm đam mê cực kỳ lớn với văn hóa cổ truyền dân tộc qua việc lập ra 2 blog là "Đêm Giao Thừa" và "Chiều Cuối Năm" (dù hồi tháng 3 vừa rồi mình đã phải ngậm ngùi nhượng lại cho bên khác quản lý vì không gánh nổi kinh phí và thời gian, hiện tại chỉ còn giữ lại mỗi đứa con tinh thần là blog "Tết Pro"). Thế nên cứ mỗi độ cuối năm hay trời hơi trở gió một xíu là máu viết lách về Tết trong người mình lại trỗi dậy.
Giữa thời buổi mà người ta chỉ cần gõ vài chữ là con AI nó nhả ra một bài văn mẫu sặc mùi công nghiệp trong 30 giây, hôm nay mình quyết định ngồi xuống đây, vắt hết chất xám và ký ức tuổi thơ của một đứa con đất Bắc để cùng anh em bàn luận xem: Tết ngày xưa của người Bắc Bộ có gì khác Tết ngày nay? Anh em pha sẵn cốc trà nóng rồi ngồi xuống đây đàm đạo cùng mình nhé!
1. Cái "rét ngọt", mưa phùn gió bấc và không khí sắm Tết từ ngày 23 tháng Chạp
Nhắc đến Tết miền Bắc là phải nhắc đến thời tiết đầu tiên. Không có cái lạnh với mưa xuân thì mất đi một nửa linh hồn của Tết Bắc Bộ rồi!
Hồi mình còn nhỏ xíu, tầm năm 2014 - 2017, cứ bước sang tháng Chạp âm lịch là thời tiết miền Bắc rét đậm rét hại, cái kiểu rét cắt da cắt thịt mà người lớn hay gọi là "rét nàng Bân" hay "rét ngọt" ấy. Kèm theo đó là những đợt mưa phùn, mưa bụi bay lất phất trắng xóa cả ngõ nhỏ. Anh em ở miền Nam hay miền Trung chắc sẽ thấy kiểu thời tiết âm u, nồm ẩm ướt át đấy rất khó chịu, nhưng đối với người miền Bắc tụi mình, đi giữa màn mưa bụi lơ lửng trong không khí, mặc chiếc áo phao dày cộp rồi nhìn thấy cành đào phai Nhật Tân hay chậu quất cảnh trĩu quả bày bán dọc đường đê là biết ngay Tết đã về đến ngõ.
Tết ngày xưa ở quê bà ngoại mình nó bắt đầu sớm lắm. Chẳng phải đợi đến 29, 30 Tết đâu. Ngay từ rằm tháng Chạp là cả xóm đã rục rịch rồi. Đến đúng ngày 23 tháng Chạp cúng Ông Công Ông Táo xong một cái là không khí Tết bùng nổ thực sự. Mình nhớ như in cái cảnh mấy bác, mấy cậu ở quê gọi nhau đi tát ao bắt cá dưới cái thời tiết lạnh cóng dưới 10 độ C. Bùn bắn lên tận mặt, tay chân tím tái vì nước lạnh buốt mà tiếng cười nói cứ vang cả một góc làng. Rồi còn cái tục "đụng lợn" nữa chứ. Ba bốn nhà trong xóm hoặc anh em họ hàng chung nhau nuôi một con lợn béo ục ịch, đến ngày 27, 28 Tết là tập trung ở sân nhà bà ngoại để mổ lợn chia phần. Đứa trẻ con nào đi học về cũng háo hức chạy ra xem, chỉ mong được người lớn cho cái bong bóng lợn về thổi phồng lên làm bóng đá.
Còn Tết bây giờ thì sao? Thú thật với anh em là mấy năm gần đây thời tiết bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu và El Nino nên nó thất thường kinh khủng. Có những năm đêm 30 với mùng 1 Tết mà trời nắng chang chang như mùa hè, nhiệt độ lên tới 27 - 28 độ C, dân tình mặc áo cộc tay đi chúc Tết, áo khoác mua sẵn để diện Tết đành treo nguyên trong tủ, cảm giác nó tụt mood thực sự.
Chuyện sắm Tết thời nay cũng khác xưa một trời một vực. Người lớn bây giờ đi làm văn phòng bận tối mắt tối mũi, deadline dí đến tận chiều 28 Tết mới được nghỉ. Tục đụng lợn hay tát ao ở nhiều vùng quê Bắc Bộ giờ gần như bay màu hoàn toàn. Thay vào đó là chiều 28, 29 Tết phóng xe ra siêu thị Big C, Aeon Mall làm một vòng đẩy xe hàng đầy ắp, hoặc lười hơn nữa thì nằm nhà lướt Shopee, TikTok Shop đặt đồ ăn vặt, quần áo từ giữa tháng Chạp, shipper giao tới tận cổng. Tiện thì có tiện thật đấy, đỡ vất vả cho các bà các mẹ, nhưng cái cảm giác háo hức theo chân mẹ đi chợ Tết phiên cuối năm, chen chúc giữa biển người để chọn từng bó lá dong, từng cân măng khô nó cứ thế nhạt phai dần.
2. Từ nồi bánh chưng bếp củi cay xè mắt đến những chiếc nồi điện công nghiệp
Nếu ai hỏi mình kỷ niệm nào về Tết Bắc Bộ làm mình nhớ nhất, mình sẽ không ngần ngại mà trả lời ngay: Đó là cái cảm giác ngồi rửa lá dong và trông nồi bánh chưng ở nhà bà ngoại!
Anh em nào từng trải qua cảnh sáng 27, 28 Tết ngồi bên chậu nước giếng lạnh buốt, cầm giẻ lau từng tàu lá dong chắc sẽ hiểu cảm giác tay vừa đỏ ửng vừa tê cứng lại không còn cảm giác gì luôn. Rửa lá xong dựng cho ráo nước, rồi cả đại gia đình trải chiếu hoa giữa nhà ngồi gói bánh. Ông hay các cậu khéo tay thì gói bánh không cần khuôn mà vuông sắc cạnh, còn lũ trẻ con tụi mình cứ ngồi bên cạnh nghịch đỗ xanh, nghịch lạt giang. Thích nhất là đến đoạn vét thúng gạo nếp với nhân thịt cuối cùng, bà ngoại sẽ gói riêng cho mỗi đứa cháu một cái "bánh chưng con" bé bằng nắm tay hoặc cái bánh chưng gù.
Đêm luộc bánh mới thực sự cứ gọi là phê. Ngoài trời thì gió mùa rít qua khe cửa, trong bếp thì lửa củi cháy bập bùng, khói bếp làm cay xè cả hai con mắt nhưng chẳng đứa nào chịu đi ngủ. Mình toàn vùi mấy củ khoai lang hoặc bắp ngô vào đống than hồng dưới gầm kiềng, đợi khoai chín thơm lừng thì bóc ra ăn, mặt mũi đứa nào cũng nhọ nhem như mèo. Sáng hôm sau vớt bánh, ép bánh bằng cái thớt gỗ nặng trịch xong được bóc ngay cái bánh chưng con nóng hổi của riêng mình ra ăn, vị gạo nếp mới quyện với mỡ lợn béo ngậy và mùi thơm của lá dong luộc kỹ, thề với anh em là sơn hào hải vị bây giờ cũng không sánh bằng.
Quay về thực tại năm 2026 của chúng ta thì câu chuyện bánh chưng đã rẽ sang một hướng hoàn toàn khác:
3. Chiều 30 Tết, nồi nước mùi già và Đêm Giao Thừa trong ký ức
Chiều 30 Tết ngày xưa, khi mọi việc dọn dẹp bàn thờ, quét mạng nhện, đánh bóng bộ đỉnh đồng bằng chanh và tro bếp đã xong xuôi, mẹ và bà sẽ đun một nồi nước cây mùi già đã trổ hoa kết hạt. Cả nhà lần lượt mang nước đó đi tắm để gột rửa hết những điều xui xẻo, bụi bặm của năm cũ. Mùi tinh dầu thơm nồng, ấm áp của lá mùi già quyện vào da thịt, bước ra khỏi nhà tắm mặc bộ quần áo mới tinh còn thơm mùi vải mới (ngày xưa cả năm mới được mẹ mua cho đúng 1 bộ quần áo mới để diện mùng 1, tối 30 còn phải gấp phẳng phiu để dưới gối ngủ cơ), cảm giác lúc ấy mình như biến thành một con người hoàn toàn mới vậy.
Rồi đến tối 30 Tết - Đêm Giao Thừa. Ngày xưa hồi bố mẹ mình còn trẻ, trước năm 1995 thì đêm Giao Thừa ở miền Bắc rộn ràng tiếng pháo nổ đì đùng và mùi thuốc pháo Bình Đà thơm khét đặc trưng, sáng mùng 1 bước ra sân là xác pháo hồng rực cả lối đi. Đến thế hệ 2k như tụi mình thì không còn pháo nổ nữa mà thay bằng pháo hoa của Bộ Quốc Phòng và đặc sản không thể thiếu là chương trình Gặp nhau cuối năm - Táo Quân trên sóng VTV. Cả gia đình từ ông bà, bố mẹ đến con cháu quây quần trên chiếc giường trải đệm hoặc bộ bàn ghế gỗ, vừa cắn hạt dưa, hạt bí đen vừa cười nghiêng ngả trước những màn tung hứng của Nam Tào, Bắc Đẩu và các Táo. Đúng 0h00, tiếng nhạc Happy New Year của ABBA vang lên trên TV, ông bà dậy thắp hương cúng Giao thừa ngoài trời, rồi cả nhà kéo nhau đi chùa, đi đền làng để "hái lộc đầu xuân" và xin chữ.
Còn Đêm Giao Thừa bây giờ thì sao hả anh em? Nồi nước mùi già may mắn là nhiều nhà vẫn còn giữ, nhưng không khí quây quần đêm 30 đã bị chiếc điện thoại thông minh chia cắt đi ít nhiều. Chương trình Táo Quân sau hơn 20 năm gắn bó cũng đã trải qua bao đợt thay đổi định dạng, không còn giữ được sức hút "quốc dân" khiến người người nhà nhà hóng từng câu thoại để làm trend như thời 2016 - 2020 nữa.
Thay vì ngồi nói chuyện cùng ông bà, nhiều anh em giới trẻ giờ chọn cách ra phố cà phê, đi xem bắn pháo hoa rồi kẹt cứng giữa biển người, hoặc ngồi ngay trong phòng riêng lướt TikTok, canh đúng 00:00 để đăng bức ảnh kèm dòng tus chúc mừng năm mới đã soạn sẵn lên Facebook, Instagram, Threads để kiếm tương tác. Cái khoảnh khắc thiêng liêng chuyển giao giữa năm cũ và năm mới đôi khi trôi qua ngay trên màn hình cảm ứng 6 inch chứ không phải trong ánh mắt của những người thân yêu đang ngồi ngay cạnh mình.
4. Mâm cỗ Tết Bắc Bộ, văn hóa chúc Tết và chuyện "lì xì quét mã QR"
Mâm cao cỗ đầy chuẩn vị Bắc: Xưa thèm thuồng, nay nhìn đã thấy ngán
Người miền Bắc mình từ xưa đã cực kỳ coi trọng lễ nghi và hình thức trong mâm cỗ cúng gia tiên ngày Tết. Các cụ ngày xưa dù nghèo khó quanh năm ăn cơm độn khoai độn sắn, nhưng đã đến Tết là phải cố sắm cho bằng được mâm cỗ "4 bát 4 đĩa" hoặc nhà khá giả là "6 bát 6 đĩa", "8 bát 8 đĩa" tượng trưng cho tứ trụ, bốn mùa và sự phát tài phát lộc.
Một mâm cỗ Tết cổ truyền Bắc Bộ chuẩn chỉnh không bao giờ được thiếu: Đĩa gà trống thiến luộc vàng ươm da giòn sần sật (mỏ gà còn phải ngậm thêm bông hoa hồng đỏ cắt tỉa cầu kỳ), bát canh măng khô ninh móng giò lợn, bát bóng thả thập cẩm, đĩa giò lụa, giò thủ, đĩa nem rán (chả giò) và đặc biệt là món thịt nấu đông ăn kèm hành muối chua. Cái món thịt đông đúng là đỉnh cao ẩm thực mùa lạnh miền Bắc luôn anh em ạ! Nhờ tiết trời rét buốt mà bát thịt chân giò nấu mộc nhĩ, nấm hương, hạt tiêu nó tự đông cứng lại trong veo như thạch, xắn một miếng đặt lên bát cơm nóng hổi, cắn thêm củ hành muối chua ngọt giòn tan, miếng thịt nó tan chảy ngay trong miệng.
Nhưng đấy là câu chuyện của ngày xưa khi cái ăn còn thiếu thốn. Còn bây giờ, ngày thường chúng ta ăn thịt cá, buffet, lẩu nướng ngập chân răng rồi, nên đến Tết nhìn mâm cỗ toàn đạm với mỡ từ sáng mùng 1 đến hết mùng 3 là ai nấy đều lắc đầu ngán ngẩm. Bây giờ mâm cỗ Tết ở miền Bắc đã được tinh giản đi rất nhiều: chỉ làm 1 mâm đầy đủ vào chiều 30 và sáng mùng 1 để cúng ông bà tổ tiên, còn từ mùng 2 trở đi là chuyển sang ăn lẩu hải sản, thịt nướng BBQ hoặc cuốn gỏi rau sống cho thanh đạm.
Văn hóa đi chúc Tết và sự biến tướng của phong bao lì xì
Các cụ miền Bắc có câu: "Mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy". Ngày xưa đường sá đi lại khó khăn, phương tiện liên lạc chưa có, cả năm họ hàng ở xa mới gặp nhau được một lần vào dịp Tết. Lũ trẻ con tụi mình đi chúc Tết ngày xưa hồn nhiên lắm. Nhận được phong bao lì xì màu đỏ thơm mùi giấy mới, bên trong chỉ là tờ 2.000 đồng, 5.000 đồng hay sang lắm là tờ 10.000 đồng đỏ chót bằng cotton hoặc tờ 20.000 đồng xanh lơ thôi mà sướng âm ỉ cả tuần, cứ tối về là lôi ra đếm đi đếm lại rồi cất kỹ vào con lợn đất.
Thế nhưng bước sang thời đại số hiện nay, chuyện đi chúc Tết và mừng tuổi đã có quá nhiều sự thay đổi khiến mình đôi lúc phải suy ngẫm:
5. Tết Bắc Bộ thực sự đã "nhạt" đi, hay do chính chúng ta đã lớn?
Ngồi gõ đến những dòng này, tự dưng mình lại nhớ tới bài viết phân tích về các Youtuber thế hệ đầu mà mình từng đăng hồi tháng 8. Lúc đó mình từng tự hỏi không biết do Youtuber hết thời hay do mình đã lớn lên. Và với Tết cũng y hệt như vậy anh em ạ!
Ai lớn lên rồi cũng thở dài bảo nhau rằng: "Sao Tết bây giờ nhạt thế, chẳng còn vui như Tết ngày xưa!". Nhưng anh em thử ngẫm lại mà xem. Ngày xưa Tết vui vì lúc ấy chúng ta còn là những đứa trẻ vô lo vô nghĩ. Mọi gánh nặng cơm áo gạo tiền, chuyện sắm sửa lễ nghĩa hai bên nội ngoại, chuyện dọn nhà, nấu cỗ đều đã có đôi vai của bố mẹ và ông bà gánh vác hết cả rồi. Việc duy nhất của chúng ta hồi bé chỉ là hóng Tết để được nghỉ học, được ăn kẹo, được mặc áo mới và nhận tiền lì xì.
Còn bây giờ, khi mình đã là một cậu học sinh lớp 12 chuẩn bị bước vào ngưỡng cửa đại học đầy áp lực, và khi các bạn độc giả của Tết Pro đã trưởng thành, phải tự mình lo toan học hành, công việc, kiếm tiền trang trải cuộc sống, chúng ta bắt đầu nhìn Tết qua lăng kính của "trách nhiệm". Chính những lo toan bộn bề đấy đã làm mờ đi sự háo hức trong veo của tuổi thơ, chứ bản chất mùa xuân và ngày Tết cổ truyền Bắc Bộ thì vẫn luôn đẹp và ấm áp như thế.
Tết ngày nay có thể vắng đi tiếng pháo đì đùng, vắng đi cảnh đụng lợn hay những đêm trắng canh nồi bánh chưng bếp củi, nhưng chỉ cần chúng ta chủ động cất chiếc điện thoại vào túi, bước xuống bếp phụ mẹ nhặt rau, ngồi nghe bà ngoại kể lại chuyện ngày xưa dưới mái hiên mưa bụi bay bay, thì cái "vị Tết xưa" ấy lập tức sẽ quay trở về nguyên vẹn.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé. Nếu anh em có kỷ niệm nào đáng nhớ về Tết miền Bắc ngày xưa thì đừng ngại để lại 1 lượt share và commnet ở phía dưới để chúng ta cùng tâm sự nha!
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
