Mở đầu
Hôm trước ngồi uống trà đá vỉa hè chém gió với mấy đứa bạn cùng lớp, tụi mình có tranh luận với nhau một câu hỏi nghe thì tưởng dễ ợt nhưng lúc cãi nhau thì mỗi đứa lại một ý: "Một cái Tết miền Bắc truyền thống thực sự bắt đầu từ khi nào?". Đứa thì bảo phải đúng đêm 30 bắn pháo hoa mới là Tết, đứa lại kêu từ hôm 23 tháng Chạp thả cá chép. Còn với riêng bản thân mình – một người sinh ra và lớn lên ở mảnh đất miền Bắc từ bé tới giờ – cái Tết nó chẳng đợi đến tận ngày Mùng 1 mới gõ cửa đâu. Nó len lỏi vào từng ngõ nhỏ, từng nếp nhà theo một cách rất riêng mà chỉ những ai từng trải qua cái rét ngọt đầu xuân ngoài Bắc mới thấm hết được.
1. Tết miền Bắc bắt đầu ngay từ khi "tháng củ mật" vừa chạm ngõ
Nếu ai hỏi tôi dấu hiệu đầu tiên báo hiệu Tết miền Bắc về là gì, tôi sẽ trả lời ngay lập tức đó là lúc tờ lịch trên tường bước sang ngày mùng 1 tháng Chạp (tháng 12 âm lịch). Các cụ ở quê mình từ xưa tới nay vẫn hay gọi tháng Chạp bằng cái tên nghe rất lạ tai là "tháng củ mật". Hồi mình còn nhỏ học cấp 1 cấp 2 cứ tưởng "củ mật" là cái củ gì ngọt ngọt ăn được cơ, mãi sau này lớn lên hỏi bà ngoại mới biết chữ "củ mật" nghĩa là phải cẩn thận, kiểm tra kỹ càng cổng ngõ, củi lửa, tiền nong của cải vì tháng cuối năm trộm cắp hay rình mò.
Ngay từ những ngày đầu tháng Chạp này, không khí ngoài Bắc đã khác hẳn 11 tháng trước đó. Trời bắt đầu rét đậm, cái rét cắt da cắt thịt đặc trưng của miền Bắc kèm theo bầu trời xám xịt âm u. Người lớn đi làm về bắt đầu bàn chuyện tiền thưởng Tết năm nay được bao nhiêu, năm nay kinh tế khó khăn hay khấm khá, rồi rục rịch lên danh sách xem biếu nội ngoại hai bên những gì. Chỉ cần nghe bố mẹ ngồi nói chuyện với nhau bên mâm cơm tối về chuyện đặt vé tàu xe hay chuyện mua măng khô, miến dong gửi từ trên miền núi xuống thôi là trong lòng mấy đứa học sinh tụi mình đã thấy rạo rực không muốn học hành gì nữa rồi.
Lễ tảo mộ và tuần hương Rằm tháng Chạp
Bước qua ngày Rằm tháng Chạp (15/12 âm lịch), không khí Tết chính thức tăng tốc. Ở quê mình cũng như hầu hết các gia đình truyền thống ngoài Bắc, từ sau Rằm tháng Chạp trở đi là các dòng họ bắt đầu tổ chức đi tảo mộ cuối năm (nhiều nơi gọi là lễ Chạp). Con cháu trong họ dù đi làm ăn xa tận đâu cũng cố gắng sắp xếp về quê một buổi, cầm theo cuốc xẻng ra nghĩa trang phát quang cỏ dại, đắp lại nấm đất cho phần mộ của ông bà tổ tiên rồi thắp nén hương thơm kính cáo mời cụ kỵ về ăn Tết cùng con cháu.
Đứng giữa cánh đồng quê gió thổi lồng lộng chiều cuối đông, nhìn khói hương bay nghi ngút hòa vào màn sương mờ ảo, tự nhiên trong lòng mỗi người đều dâng lên một cảm giác cực kỳ thiêng liêng. Người miền Bắc trọng lễ nghĩa và hướng về nguồn cội. Cái Tết của người đang sống bao giờ cũng phải bắt đầu bằng sự chu toàn cho những người đã khuất trước tiên.
2. Ngày 23 tháng Chạp: Cột mốc mở màn cho chuỗi ngày Tết thực thụ
Hầu hết mọi người đều đồng ý với mình rằng ngày 23 tháng Chạp – ngày tiễn Ông Công Ông Táo về trời – chính là tiếng pháo lệnh mở màn chính thức cho Tết Nguyên Đán cổ truyền ở miền Bắc. Sáng sớm ngày 23, dù có bận đi làm hay đi học đến mấy thì các bà, các mẹ cũng dậy từ tờ mờ sáng để ra chợ chọn mua bằng được 3 chú cá chép đỏ khỏe mạnh nhất, bơi quẫy đuôi khỏe nhất trong chậu nước cùng bộ mũ áo, hia hài bằng giấy.
Mình nhớ năm nào cũng vậy, cứ tầm trưa 23 âm là khắp các khu phố Hà Nội cho tới các xóm làng ở quê lại thơm lừng mùi xôi gấc, mùi gà luộc lá chanh và tiếng hóa vàng râm ran. Sau khi cúng xong, mình thường được giao nhiệm vụ mang cá chép ra hồ Tây hoặc ra bờ sông gần nhà để thả. Nhìn mấy chú cá chép đỏ quẫy đuôi một cái rồi lặn mất tăm xuống làn nước lạnh buốt, mình biết thế là Tết đã đứng ngay trước hiên nhà rồi đấy. Mà mình cũng xin nhắc nhẹ anh em một câu là đi thả cá thì nhớ nhẹ tay từ từ nghiêng túi nước xuống mép hồ thôi nhé, đừng có đứng tít trên thành cầu cao mấy mét rồi ném cả túi nilon xuống sông, vừa tội con cá mà lại vừa làm bẩn môi trường mất hết cả ý nghĩa tâm linh tốt đẹp của ngày lễ.
3. Nỗi ám ảnh mang tên "Tổng vệ sinh nhà cửa" từ 24 đến 28 Tết
Rồi, đến phần này chắc chắn là phần đáng nhớ nhất và cũng là "cơn ác mộng" tuổi thơ của tất cả thanh thiếu niên miền Bắc đây này! Ngay sau khi tiễn Ông Táo lên thiên đình và bố mình làm lễ tỉa chân nhang, bao sái lại bàn thờ gia tiên sạch sẽ thì chuỗi ngày lao động khổ sai toàn gia đình chính thức bắt đầu.
Thú thật với các bạn, nhà nào ở ngoài Bắc mà có bộ bàn ghế gỗ chạm khắc "rồng phượng" hay "minh quốc đào" nhiều khe nhiều kẽ thì xác định luôn là ngồi cọ mất nguyên cả một ngày trời. Trời thì rét dưới 10 độ C, nước máy xả ra lạnh buốt đến mức thò tay vào là tê cứng cả mười đầu ngón tay, ấy thế mà vẫn phải cầm cái bàn chải đánh răng cũ với chậu nước ấm đi luồn lách kỳ cọ từng cái vảy rồng, từng cái mắt phượng một. Mệt bở hơi tai! Đấy là còn chưa kể khoản tháo rèm cửa đem giặt, lau từng thanh chấn song cửa sổ, đánh bóng lại bộ đỉnh đồng bằng chanh với tro bếp cho sáng choang lên.
Mệt thì mệt thật đấy, lúc đang làm chỉ muốn than trời trách đất thôi, nhưng đến lúc dọn xong xuôi hết, nhìn căn nhà sạch bong kin kít, bước chân trần lên sàn nhà mát rượi và ngửi thấy mùi trầm hương thoang thoảng trên ban thờ là bao nhiêu mệt mỏi tự dưng bay biến sạch. Lúc ấy mới thực sự cảm nhận được câu nói của người xưa: dọn nhà cuối năm không đơn thuần là quét bụi bẩn, mà là quét đi những điều xui rủi, muộn phiền của năm cũ để đón luồng sinh khí mới vào nhà.
4. Khi mưa xuân phơi phới bay và sắc đào, sắc quất ngập tràn phố phường
Đi tìm câu trả lời cho việc Tết miền Bắc bắt đầu từ khi nào mà bỏ qua yếu tố thời tiết và chợ hoa Tết thì đúng là thiếu sót quá lớn. Tết miền Nam có nắng vàng rực rỡ với hoa mai vàng, còn linh hồn của Tết miền Bắc lại nằm ở những hạt mưa phùn, mưa bụi bay lất phất trong cái lạnh se sắt từ khoảng ngày 25, 26 Tết trở đi.
- Sắc hoa đào và quất cảnh: Tầm ngoài 20 tháng Chạp là các tuyến phố hay các chợ huyện đã biến thành rừng hoa. Người miền Bắc kỹ tính lắm, chọn đào là phải chọn cành đào bích Nhật Tân có gốc rêu phong, dáng huyền hoặc dáng tròn đều, hoa phải có đủ cả bông nở, nụ hồng chúm chím, lộc non xanh biếc và quả non (đủ bộ tứ quý). Còn chọn cây quất thì phải hội tụ đủ quả chín vàng cam, quả xanh, hoa trắng và lộc non mới gọi là cây quất "đắc lộc".
- Phiên chợ Tết cuối năm: Từ 26 đến 29 Tết là lúc chợ truyền thống đông nghẹt người. Cái thú đi chợ Tết ngoài Bắc nó vui ở chỗ nhiều khi đi không phải chỉ để mua đồ, mà đi để hít hà cái không khí ồn ào, tấp nập, nghe tiếng các bà các cô mặc cả từng bó lá dong, từng ống giang bánh tẻ dùng để chẻ lạt buộc bánh, hay đứng chọn từng củ hành hoa, củ kiệu về muối dưa hành.
5. Bếp lửa hồng đêm gói bánh chưng và mùi nước lá mùi già chiều 30 Tết
Dù xã hội bây giờ có hiện đại đến mấy, ra siêu thị hay đặt online chưa đầy 5 phút là có người ship tận cửa chục cái bánh chưng, nhưng ở quê mình và rất nhiều gia đình miền Bắc vẫn giữ thói quen tự tay rửa lá dong, đãi đỗ xanh, ướp thịt ba chỉ với hạt tiêu bắc để gói bánh chưng vào ngày 27, 28 Tết.
Cái cảm giác ngồi bên bếp củi hồng rực giữa đêm đông lạnh giá, khói bếp củi nhãn cay xè cả mắt, vừa ngồi canh nồi bánh chưng sôi lụcbục suốt 10 đến 12 tiếng đồng hồ vừa vùi mấy củ khoai lang, bắp ngô vào tro nóng để nướng ăn đêm cùng anh em họ hàng cứ gọi là phê không tả nổi. Đợi đến sáng hôm sau vớt bánh ra, ép bằng tấm ván gỗ nặng cho ráo nước rồi được thưởng thức ngay cái bánh chưng nhỏ (bánh rế) nóng hổi dẻo quánh, lúc ấy Tết đã ngập tràn trong từng hơi thở.
Và mảnh ghép cuối cùng để khép lại quá trình chuẩn bị, mở ra thời khắc chính hội của Tết miền Bắc chính là buổi chiều 30 Tết (hoặc 29 Tết vào những năm tháng Chạp thiếu). Sau bữa cơm tất niên sum họp đông đủ cả đại gia đình, mẹ mình bao giờ cũng đun một nồi nước lá mùi già đã trổ hoa kết hạt. Mùi tinh dầu thơm nồng, ấm áp từ nồi nước lá mùi già bốc lên lan tỏa khắp phòng tắm, gội rửa sạch sẽ mọi bụi bặm của một năm cũ vất vả trước khi khoác lên mình bộ quần áo mới tinh tươm chờ đón khoảnh khắc Giao thừa thiêng liêng.
Tết miền Bắc truyền thống thực ra không có một giờ giấc hay ngày tháng cố định nào trên tờ lịch để bắt đầu cả. Tết bắt đầu ngay từ khoảnh khắc lòng người hướng về quê hương, từ lúc cơn gió mùa thổi về làm ta thèm hơi ấm của bữa cơm gia đình, từ giọt mồ hôi dọn nhà cùng bố và mùi khói bếp chiều cuối năm của mẹ.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Tết Pro nhé. Nếu các bạn có những kỷ niệm nào đáng nhớ về những ngày chuẩn bị đón Tết ở quê mình thì hãy để lại commnet ở phía dưới để chúng mình cùng nhau tâm sự nha!
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
Copyright © Tết Pro
